Ba Mươi Bốn Năm Nhìn Lại Cộng Đồng Người Việt Ở Mỹ
Năm 1992, mình đến Mỹ cùng gia đình. Chị cả của mình lúc đó đã có ba tiệm nail ở California — không phải vì chị giàu có trước khi sang, mà vì chị đến sớm hơn, học nhanh hơn, và làm việc cật lực hơn bất kỳ ai mình từng biết. Điều đầu tiên mình nhận ra khi đặt chân vào cộng đồng người Việt ở Mỹ không phải là ánh đèn neon hay siêu thị to như cái chợ, mà là cái mạng lưới người-biết-người dày đặc đến mức chưa kịp tự giới thiệu thì người ta đã biết mình là con nhà ai, đến từ tỉnh nào, và sang đây bằng diện gì. Mình 22 tuổi, vừa xa nhà lần đầu, không biết tiếng Anh đủ để mua vé xe bus, nhưng cái mạng lưới đó — thông qua chị cả, thông qua những người quen của chị — đã kéo mình vào guồng quay của cuộc sống mới nhanh hơn bất kỳ cuốn sách hướng dẫn nhập cư nào có thể làm được.
Cái mạng lưới đó vừa là phao cứu sinh, vừa là sợi dây trói theo một cách mà mình phải mất nhiều năm mới hiểu rõ. Mình thấy điều này rõ nhất khi bắt đầu làm kinh doanh. Tiệm nail đầu tiên mình quản lý, khách hàng phần lớn là người Việt quen biết nhau, giới thiệu cho nhau. Thông tin lan nhanh — theo cả hai chiều. Một khách vui thì kéo theo ba người bạn đến tuần sau. Một khách không hài lòng thì cả cái hội của họ sẽ biết câu chuyện trước khi mình kịp gọi điện xin lỗi. Sức mạnh của cộng đồng nằm ở chỗ nó di chuyển nhanh và không cần quảng cáo, nhưng cái đó cũng là điểm yếu của nó: tin đồn di chuyển nhanh hơn sự thật, và không ai thích nghe phản hồi được đưa ra thẳng thắn qua mặt đối mặt.
Khi Cộng Đồng Vừa Đỡ Vừa Kéo
Mình không muốn tô hồng. Có những góc tối trong cộng đồng mình mà mình đã chứng kiến suốt mấy chục năm qua. Cái văn hóa con cua trong giỏ — thấy người khác leo lên thì tìm cách kéo xuống — không phải chuyện ai bịa ra để nói xấu người Việt. Mình từng bị nói xấu sau lưng bởi chính những người mình tưởng là bạn bè trong nghề, chỉ vì mình mở thêm tiệm Zen ở Durham năm 2024. Có người bảo mình tham lam, có người nói thẳng rằng mình sẽ không trụ nổi vì một mình quản hai nơi. Không ai nói vào mặt, nhưng mình nghe hết. Mình hiểu rằng đằng sau những câu đó thường là sự lo lắng của chính họ — lo mình thành công rồi họ bị đem ra so sánh, lo thị trường bị chia sẻ. Đó là tâm lý khan hiếm, và nó không phải đặc sản riêng của người Việt, nhưng trong cộng đồng nhỏ thì nó đè nặng hơn, vì ai cũng biết ai.
Nhưng mình cũng phải thành thật mà nói rằng, chính cộng đồng người Việt đã giúp mình đứng dậy sau những lần vấp ngã nặng nhất trong cuộc đời. Hồi mình thất bại với Nu Skin — một chương mình không tự hào, nhưng nhìn lại lại thấy may vì nó dạy mình nhiều thứ — trong đó có bài học quan trọng nhất: không được nhìn xuống người khác chỉ vì họ đang ở chỗ khó hơn mình. Mình đã từng có giai đoạn nghĩ rằng kinh doanh trực tiếp là con đường lên, và nhìn những người bạn quản lý tiệm nail với cái nhìn không công bằng. Cú ngã đó làm mình tỉnh. Sau đó, mình quay lại quản lý tiệm nail như thể chưa có chuyện gì. Một vài người Việt quen biết hỏi thăm, không phán xét, cho mình lời khuyên thật lòng và đơn giản. Cái tình cảm đó — không rao giảng, không thương hại — mình nhớ mãi đến tận bây giờ.
Cộng đồng không hoàn hảo, nhưng không có cộng đồng thì mình chắc đã bỏ cuộc từ lâu rồi.
Thế Hệ Sau Và Câu Hỏi Còn Đó
Victor năm nay 6 tuổi. Năm tới con bắt đầu lớp 1. Mình hay tự hỏi: con sẽ lớn lên với bản sắc nào trong cái xã hội này, và cộng đồng người Việt sẽ có ý nghĩa gì với con khi con đủ lớn để tự chọn cho mình? Mình muốn Victor biết tiếng Việt đủ để nói chuyện được với người thân, hiểu gia đình mình đến từ đâu, và trân trọng những thứ cha mẹ đã đánh đổi để có cái nhà này, hai cái tiệm ở Cary và Durham, cuộc sống tương đối ổn định này. Nhưng mình cũng không muốn con phải mang nặng những thứ không lành mạnh — cái văn hóa so sánh không có hồi kết, áp lực phải thành công theo cách người ngoài nhìn vào mới gật đầu, hay tâm lý nghi ngờ nhau vì đã từng bị phản bội bởi chính người trong cộng đồng. Mình muốn con nhận được phần tốt nhất của di sản đó, không phải toàn bộ gánh nặng của nó.
Ba mươi bốn năm sống ở Mỹ dạy mình điều này: cộng đồng người Việt không phải là một khối đồng nhất mà mình có thể khen hay chê gọn trong một câu. Nó là tập hợp của hàng chục ngàn con người với hàng chục ngàn câu chuyện khác nhau — người đến trước năm 75, người đến sau như mình; người thành công rồi im lặng trả ơn, người vấp ngã rồi đứng dậy rồi vấp lại; người chưa bao giờ thật sự cảm thấy mình thuộc về nơi này dù đã ở đây mấy chục năm. Mình chọn cách nhìn vào phần tốt nhất của cộng đồng để mà tiếp tục đi, đồng thời đủ tỉnh táo với phần còn lại để không bị nó kéo xuống. Đó không phải sự lạc quan ngây thơ. Đó là điều kiện để tồn tại được lâu dài — trong kinh doanh, trong cuộc sống, và trong lòng mình.
