Từ trong ra ngoài

Written By

Muốn đổi kết quả bên ngoài thì phải đổi cách nhìn bên trong. Chương mở đầu 7 thói quen bàn về hệ hình, tính cách và nguyên tắc như ngọn hải đăng.

Tóm tắt

Từ trong ra ngoài là chương mở đầu, nơi Covey cho rằng muốn đổi hoàn cảnh thì phải đổi chính mình, và muốn đổi mình thì phải đổi hệ hình. Ông phân biệt Đạo đức Tính cách với Đạo đức Nhân cách bề ngoài, và coi nguyên tắc như ngọn hải đăng không ai phá được.

Ý chính

  • Ta thấy thế giới không như nó là mà như ta là.
  • Muốn đổi nhỏ thì làm trên hành vi, muốn đổi lớn thì làm trên hệ hình.
  • Nguyên tắc là vùng đất, giá trị là bản đồ.
  • Phát triển đi từng bước, không có đường tắt.

Áp dụng ngay hôm nay

Nhớ lại một lần bạn bực một người, rồi viết ra một lý do khác có thể giải thích hành vi của họ.

Thành công bên ngoài, trống rỗng bên trong

Thành công bên ngoài, trống rỗng bên trong. Covey có hơn 25 năm làm việc với doanh nghiệp, trường đại học và gia đình. Ông gặp nhiều người thành công bề ngoài mà bên trong đói khát. Có người thành công trong nghề nhưng mất gia đình. Lại có người ăn kiêng mãi không xong và liên tục thất hứa với chính mình. Một số quản lý không được nhân viên trung thành, có bố mẹ khổ vì con tuổi mới lớn nổi loạn, có người bận rộn triền miên dù dùng đủ hệ thống quản lý thời gian. Có người ghen với thành công của bạn bè, có người hay kiểm soát và luôn nghi người khác giấu suy nghĩ thật, có cặp vợ chồng mà hôn nhân đã nhạt. Theo ông, đây là những vấn đề sâu mà mẹo nhanh không giải được.

Chuyện cậu con trai học kém. Covey và vợ là Sandra có một cậu con trai học kém, nhỏ con, vụng về và bị bạn trêu. Hai ông bà động viên, dạy con nghĩ tích cực, mắng những đứa trêu con, nhưng không ăn thua. Khi chuẩn bị chương trình đào tạo cho lãnh đạo IBM về nhận thức, Covey đọc về thuyết kỳ vọng và hiệu ứng Pygmalion (người ta lớn lên theo điều người khác tin về mình). Ông bà nhận ra trong thâm tâm họ thấy con là đứa "kém cỏi, cần được che chở", và thông điệp đó lộ ra dù miệng nói khác. Kết luận của ông: muốn đổi hoàn cảnh thì phải đổi chính mình, và muốn đổi chính mình thì phải đổi cách nhìn, tức là đổi cái thấu kính chứ không chỉ đổi cảnh mình thấy.

Đạo đức tính cách và đạo đức nhân cách bề ngoài. Covey đọc lại khoảng 200 năm sách về thành công ở Mỹ và thấy hai thời kỳ. Khoảng 150 năm đầu là "Đạo đức Tính cách" (Character Ethic): chính trực, khiêm tốn, chung thủy, điều độ, can đảm, công bằng, kiên nhẫn, cần cù, giản dị và Quy tắc Vàng. Tự truyện của Benjamin Franklin là ví dụ điển hình. Thành công thật đến từ việc đưa các nguyên tắc vào tính cách. Sau Thế chiến thứ nhất là "Đạo đức Nhân cách bề ngoài" (Personality Ethic): thành công nhờ hình ảnh, kỹ thuật, thái độ. Nó có hai nhánh: kỹ thuật giao tiếp, quan hệ công chúng và tư duy tích cực. Vài lời khuyên trong đó có giá trị, nhưng có những thứ mang tính thao túng: giả vờ quan tâm, tạo dáng quyền lực, dọa dẫm. Tính cách chỉ được nhắc cho có. Covey ví nó như miếng băng cá nhân hay viên thuốc giảm đau cho bệnh mãn tính.

Áp dụng vào con trai. Hai ông bà nhận ra mình đang dựa vào hành vi của con để được người ngoài khen, và động cơ so sánh đó khiến tình thương thành có điều kiện. Họ chuyển sang nhìn cái riêng của con, quý và vui với con, tự xây sự vững vàng bên trong, và thôi che chở quá mức. Sau một giai đoạn hụt hẫng, cậu bé lớn lên thành người dẫn đầu hội học sinh, vận động viên cấp bang, điểm toàn A và được mọi người quý. Bài học: kết quả đến từ chỗ cậu thấy mình thế nào. Covey dẫn sách Thánh Vịnh: mọi nguồn sống đều chảy ra từ tấm lòng.

Sự vĩ đại bậc một và bậc hai. Kỹ năng giao tiếp, gây ảnh hưởng, suy nghĩ tích cực có ích nhưng chỉ là thứ yếu. Không có tính cách thì kỹ thuật chỉ đẻ ra nghi ngờ. Covey so sánh chuyện học dồn trước kỳ thi với chuyện làm ruộng: ở trường có thể học dồn, nhưng không ai "gặt dồn" được một vụ mùa. Quy luật gieo gặt áp dụng cho các mối quan hệ. Sự vĩ đại bậc hai là được xã hội ghi nhận tài năng; sự vĩ đại bậc một là tính cách tốt. Ông dẫn Emerson: con người anh nói to tới mức tôi không nghe được anh nói gì.

Sức mạnh của hệ hình

Sức mạnh của hệ hình. Hệ hình (paradigm, gốc Hy Lạp) là mô hình, tấm bản đồ, khung tham chiếu. Bản đồ không phải là vùng đất. Covey ví dụ: bạn cầm bản đồ Detroit nhưng in nhầm tên Chicago. Cố gắng hơn (đổi hành vi) hay nghĩ tích cực hơn (đổi thái độ) đều không giúp được khi bản đồ sai. Ta có hai loại bản đồ: về thực tế đang là và về điều nên là (giá trị). Ta hiếm khi đặt câu hỏi về chúng.

Bức tranh cô gái trẻ và bà lão. Covey học bài tập này ở Trường Kinh doanh Harvard. Hai nhóm được cho xem hai bức tranh khác nhau trong 10 giây, rồi cùng xem một bức tranh nhập nhằng. Nhóm nào cũng thấy đúng hình mình được "lập trình" trước. Cãi nhau không giải quyết được gì. Chỉ khi bình tĩnh nói chuyện cụ thể ("đó là sợi dây chuyền của cô ấy", "không, đó là miệng bà ấy") thì hai bên mới thấy được cả hai hình. Bài học: điều kiện hóa quyết định cách ta nhìn; hệ hình là gốc của thái độ và hành vi; đổi hành vi bên ngoài mà không xét lại hệ hình là chỗ hỏng của Đạo đức Nhân cách bề ngoài. "Đứng ở đâu tùy thuộc vào ngồi ở đâu." Ta thấy thế giới không như nó là mà như ta là. Người khác bất đồng với ta không phải vì họ sai mà vì họ nhìn qua thấu kính khác. Biết hệ hình của mình thì ta mới kiểm tra được nó và chịu nghe người khác.

Chuyển đổi hệ hình. Đó là khoảnh khắc "à, ra thế". Covey mượn khái niệm của Thomas Kuhn trong "Cấu trúc các cuộc cách mạng khoa học". Ví dụ: Copernicus thay Ptolemy, Newton rồi Einstein, thuyết vi trùng. Trước thuyết vi trùng, nhiều phụ nữ và trẻ em chết khi sinh nở, lính chết vì vết thương nhỏ và bệnh tật nhiều hơn vì giao chiến. Nước Mỹ là kết quả của việc chuyển từ quân chủ "thần quyền" sang chính quyền "của dân, do dân, vì dân". Chuyển đổi cũng có thể theo hướng xấu, như việc chuyển từ Đạo đức Tính cách sang Đạo đức Nhân cách bề ngoài.

Chuyện trên tàu điện ngầm. Một sáng Chủ nhật yên tĩnh ở New York, một người cha ngồi nhắm mắt trong khi lũ con chạy nhảy ồn ào. Covey kiên nhẫn một cách hiếm thấy rồi lịch sự nhờ ông giữ trật tự cho các con. Người đàn ông nói họ vừa từ bệnh viện về, mẹ lũ trẻ mất cách đó khoảng một tiếng. Covey viết: "Hệ hình của tôi chuyển." Cơn bực biến mất, lòng thương trào lên: "Ông kể cho tôi nghe được không? Tôi giúp được gì?" Những thay đổi kiểu này cũng xảy ra khi gặp khủng hoảng hay nhận vai trò mới (làm vợ chồng, làm cha mẹ, làm ông bà, làm quản lý). Muốn đổi nhỏ thì làm trên thái độ và hành vi; muốn đổi lớn thì làm trên hệ hình. Covey dẫn Thoreau: cứ một nghìn người chặt lá của cái ác thì mới có một người chặt vào gốc.

Thấy và Là. Không phải lần chuyển nào cũng tức thì. Thay đổi của ông bà Covey với con trai diễn ra chậm, khó và có chủ ý. Cách làm cũ của họ lớn lên từ nhiều năm bị nhồi Đạo đức Nhân cách bề ngoài và từ những quan niệm sâu hơn về thế nào là bố mẹ thành công, con cái thành công. Muốn nhìn con khác đi, họ phải là người khác đi. Hệ hình gắn chặt với tính cách: "Là chính là thấy, trong chiều kích con người." Ngay cả lần chuyển trên tàu điện cũng bị giới hạn bởi tính cách của Covey: có người chỉ thấy áy náy chút xíu, có người tinh ý hơn đã đến hỏi han từ sớm.

Nguyên tắc như ngọn hải đăng

Hệ hình lấy nguyên tắc làm trung tâm và ngọn hải đăng. Đạo đức Tính cách dựa trên ý rằng có những nguyên tắc chi phối việc con người sống và làm việc tốt, thật và bất biến như trọng lực. Covey kể câu chuyện của Frank Koch đăng trên tạp chí của Viện Hải quân Mỹ. Hai thiết giáp hạm đi trong sương mù dày. Người gác báo có ánh đèn phía mạn phải, đang trên hướng đâm vào nhau. Thuyền trưởng ra hiệu "đổi hướng 20 độ". Bên kia đáp: ông nên đổi hướng. Thuyền trưởng nâng giọng: "Tôi là thuyền trưởng." Bên kia: "Tôi là thủy thủ hạng hai, ông nên đổi hướng thì hơn." Thuyền trưởng: "Tôi là thiết giáp hạm." Câu trả lời: "Tôi là ngọn hải đăng." Họ đổi hướng. Nguyên tắc giống ngọn hải đăng: là quy luật không phá được. Ông dẫn đạo diễn Cecil B. DeMille: ta không thể phá luật, ta chỉ có thể tự vỡ khi va vào luật. Bản đồ của ta mô tả vùng đất đúng tới đâu cũng không làm vùng đất thay đổi. Xã hội sống hài hòa với nguyên tắc thì đi tới ổn định, xã hội đi ngược thì tan rã.

Nguyên tắc là gì. Nguyên tắc không bí hiểm và không thuộc riêng tôn giáo nào. Chúng có mặt trong mọi tôn giáo và hệ đạo đức lâu đời, và lương tâm tự nhận ra. Ví dụ: công bằng (trẻ con tự cảm được), chính trực và trung thực (nền của lòng tin), phẩm giá con người, phục vụ và đóng góp, chất lượng và sự xuất sắc, tiềm năng và phát triển (cần kiên nhẫn, chăm bón, khích lệ). Thực hành thì gắn với tình huống: cách hợp với đứa con này có thể hỏng với đứa con kia. Nguyên tắc thì sâu và phổ quát. Nguyên tắc cũng khác giá trị: một băng trộm có chung giá trị nhưng vi phạm nguyên tắc. Giá trị là bản đồ, nguyên tắc là vùng đất. Thử tưởng tượng xây cuộc đời trên những điều ngược lại (bất công, dối trá, làng nhàng) là thấy vô lý.

Phát triển phải đi từng bước. Đạo đức Nhân cách bề ngoài hấp dẫn vì hứa đường tắt, "biểu tượng mà không có thực chất", giống mấy lời hứa làm giàu nhanh. Covey dẫn Erich Fromm về con người sống như cỗ máy tự động. Phát triển đi theo trình tự: em bé lẫy, ngồi, bò rồi mới đi. Người chơi quần vợt nghiệp dư không thể đánh như nhà nghề, không ai giả vờ chơi piano hòa nhạc được. Trên thang 10 điểm, bạn đi từ 2 lên 3, không nhảy từ 2 lên 5. Thừa nhận mình chưa biết là bước đầu của việc học (Thoreau). Covey kể về hai cô con gái của một người bạn sợ người cha nóng tính, trong khi ông này không chịu nhận mình non về cảm xúc. Lắng nghe đòi hỏi sức mạnh cảm xúc. Ở doanh nghiệp cũng vậy: lãnh đạo cố "mua" văn hóa bằng diễn văn, khóa dạy cười, sáp nhập, mà bỏ qua chuyện lòng tin thấp.

Sinh nhật ba tuổi của con gái. Con gái Covey ôm khư khư quà, không chịu chia cho bạn. Ông thử nhờ, giải thích, dụ bằng kẹo cao su, dọa, rồi giật. Ông nhận ra lúc đó ông quan tâm tới cái nhìn của các phụ huynh khác hơn là sự trưởng thành của con. Bài học: "sức mạnh đi vay sinh ra sự yếu đuối", yếu ở người vay, ở người bị ép và ở mối quan hệ. Khi nguồn vay (vóc dáng, chức vụ, quyền hành, địa vị, bằng cấp) mất đi thì mọi thứ sụp. Phải có trước rồi mới cho thật được. Nên dạy khi quan hệ tốt và bình tĩnh, đừng dạy lúc cảm xúc đang căng.

Một tầng suy nghĩ mới

Cách ta nhìn vấn đề chính là vấn đề. Người ta hay xin "dạy tôi kỹ thuật đi". Mẹo nhanh chữa triệu chứng cấp tính nhưng làm bệnh mãn tính nặng thêm. Covey xem lại những lời than ở đầu chương. Nhân viên không trung thành: có thể tôi đang coi họ như đồ vật. Thiếu thời gian: làm nhanh hơn có khi chỉ là phản ứng nhanh hơn, có thể quan niệm của tôi về thời gian sai. Hôn nhân nhạt: có thể tôi đang tiếp sức cho điểm yếu của vợ hay chồng mình. Các lãnh đạo ngày càng chán những bài nói truyền cảm hứng rỗng và muốn thứ có thực chất.

Một tầng suy nghĩ mới. Einstein nói không thể giải vấn đề ở cùng tầng suy nghĩ đã tạo ra nó. Bảy thói quen là cách tiếp cận lấy nguyên tắc làm trung tâm, dựa trên tính cách, đi từ trong ra ngoài. "Từ trong ra ngoài" nghĩa là bắt đầu từ chính mình: hệ hình, tính cách, động cơ. Muốn được tin thì phải đáng tin. Sự vĩ đại bậc một đi trước bậc hai. Chiến thắng riêng tư đi trước chiến thắng chung. Lời hứa với bản thân đi trước lời hứa với người khác. Đây là một vòng xoắn đi lên, từ tự lập có trách nhiệm tới phụ thuộc lẫn nhau một cách hữu hiệu. Lối nghĩ từ ngoài vào trong sinh ra tâm lý nạn nhân, đổ lỗi, vợ chồng cố nặn lại nhau, chủ và thợ đối đầu. Covey nhắc Nam Phi, Israel, Ireland, nơi bên nào cũng đổ lỗi cho bên kia. Ông khép chương bằng câu của T. S. Eliot: ta sẽ về lại nơi mình bắt đầu và lần đầu tiên thật sự biết nơi ấy.

Câu hỏi thường gặp

Hệ hình là gì trong 7 thói quen?

Hệ hình là mô hình, tấm bản đồ, khung tham chiếu ta dùng để nhìn sự việc. Covey ví dụ cầm bản đồ Detroit in nhầm tên Chicago: cố gắng hơn hay nghĩ tích cực hơn đều không giúp được khi bản đồ sai. Ta thấy thế giới không như nó là mà như ta là.

Đạo đức Tính cách khác Đạo đức Nhân cách bề ngoài ra sao?

Covey đọc lại khoảng 200 năm sách về thành công ở Mỹ. 150 năm đầu đề cao Đạo đức Tính cách: chính trực, khiêm tốn, can đảm, công bằng. Sau Thế chiến thứ nhất là Đạo đức Nhân cách bề ngoài, dựa vào hình ảnh và kỹ thuật, mà ông ví như thuốc giảm đau cho bệnh mãn tính.

Chuyện trên tàu điện ngầm dạy điều gì?

Covey bực vì một người cha để lũ con chạy nhảy ồn ào. Khi ông lịch sự nhờ, người đàn ông nói họ vừa từ bệnh viện về, mẹ lũ trẻ mất khoảng một tiếng trước. Hệ hình của Covey chuyển ngay, cơn bực biến thành lòng thương. Đổi cách nhìn thì thái độ và hành vi đổi theo.