Tổng quan bảy thói quen

Written By

Thói quen là giao điểm của kiến thức, kỹ năng và mong muốn. Chương tổng quan 7 thói quen giải thích thang trưởng thành và cân bằng P/PC.

Tóm tắt

Tổng quan bảy thói quen là chương Covey định nghĩa thói quen là giao điểm của kiến thức, kỹ năng và mong muốn. Ông vẽ thang trưởng thành từ phụ thuộc, qua tự lập, tới phụ thuộc lẫn nhau, và kể chuyện con ngỗng đẻ trứng vàng để giới thiệu cân bằng P/PC.

Ý chính

  • Gieo thói quen, gặt tính cách; gieo tính cách, gặt số phận.
  • Thang trưởng thành đi từ anh, sang tôi, tới chúng ta.
  • Chiến thắng riêng tư đi trước chiến thắng chung.
  • Chỉ lo trứng vàng thì mất con ngỗng.

Áp dụng ngay hôm nay

Đọc với ý định dạy lại: trong 48 giờ tới, kể cho một người thân nghe chuyện con ngỗng và quả trứng vàng.

Thói quen và thang trưởng thành

Tính cách là tổng các thói quen. Gieo suy nghĩ, gặt hành động; gieo hành động, gặt thói quen; gieo thói quen, gặt tính cách; gieo tính cách, gặt số phận. Horace Mann ví thói quen như sợi cáp, mỗi ngày bện thêm một sợi cho tới khi không bẻ được. Covey không đồng ý hẳn: thói quen bỏ được, nhưng cần cam kết thật. Ông lấy ví dụ tàu Apollo 11: phần lớn năng lượng dùng trong vài phút đầu để thoát lực hút Trái Đất. Thói quen cũng có lực hút, như trì hoãn, nóng vội, hay chê bai, ích kỷ. Nhưng lực hút cũng giữ cho mọi thứ có trật tự.

Định nghĩa thói quen. Thói quen là chỗ giao nhau của ba thứ: kiến thức (làm gì và vì sao), kỹ năng (làm thế nào) và mong muốn (muốn làm). Ví dụ lắng nghe cần đủ cả ba. Thay đổi thì đau và cần một mục đích cao hơn. Theo Covey, hạnh phúc một phần là "quả của mong muốn và khả năng hy sinh điều ta muốn bây giờ cho điều ta muốn về sau".

Thang trưởng thành. Con người đi từ phụ thuộc ("anh", anh lo cho tôi, tôi đổ lỗi cho anh) sang tự lập ("tôi", tôi làm được, tôi chịu trách nhiệm, tôi chọn) rồi tới phụ thuộc lẫn nhau ("chúng ta", ta hợp tác, ta gộp tài năng để làm điều lớn hơn). Em bé phụ thuộc trọn vẹn vào người lớn, rồi lớn dần lên về thể chất, tinh thần, cảm xúc, tài chính, rồi nhận ra tự nhiên và đời người vốn gắn với nhau. Người phụ thuộc về cảm xúc thì giá trị bản thân đến từ ý kiến người khác; phụ thuộc về trí tuệ thì để người khác nghĩ hộ. Người tự lập thì tự nghĩ và tự thấy mình có giá trị từ bên trong. Trưởng thành về thể chất không bảo đảm trưởng thành về cảm xúc hay trí tuệ.

Tự lập chưa phải đỉnh. Văn hóa đương thời tôn tự lập lên trên làm việc nhóm, phần lớn vì phản ứng lại cảm giác bị kiểm soát. Có người bỏ hôn nhân, bỏ con cái, bỏ trách nhiệm xã hội "nhân danh tự lập". Covey cho rằng những phản ứng đó lộ ra sự phụ thuộc bên trong: để điểm yếu của người khác phá đời sống cảm xúc của mình, cảm thấy mình là nạn nhân. Phụ thuộc là chuyện trưởng thành, không phải chuyện hoàn cảnh. Người chỉ tự lập có thể làm cá nhân giỏi nhưng không làm lãnh đạo hay đồng đội tốt; dùng tự lập trong một đời sống vốn phụ thuộc lẫn nhau giống như "chơi quần vợt bằng gậy đánh gôn". Phụ thuộc lẫn nhau là lựa chọn chỉ người tự lập mới làm được, vì người phụ thuộc "không đủ làm chủ bản thân" để chọn.

Trình tự bảy thói quen. Thói quen 1 tới 3 là làm chủ bản thân, đi từ phụ thuộc sang tự lập: Chiến thắng riêng tư. Thói quen 4 tới 6 là làm việc nhóm, hợp tác, giao tiếp: Chiến thắng chung. Riêng tư đi trước chung, như gieo trước gặt. Không cần hoàn hảo ở 1 tới 3 rồi mới làm 4 tới 6, và cũng không nên tự cô lập mình. Hiểu trình tự giúp ta biết dồn sức vào đâu, vì vấn đề cấp tính hay che mất nguyên nhân mãn tính nằm trong tính cách. Sách có một sơ đồ trình bày trình tự và sự cộng hưởng giữa các thói quen; mỗi thói quen được tô đậm khi được giới thiệu.

Con ngỗng và quả trứng vàng

Con ngỗng và quả trứng vàng. Truyện ngụ ngôn Aesop: một bác nông dân nghèo mỗi ngày nhặt được một quả trứng vàng từ con ngỗng nhà mình, giàu lên rồi sinh tham và nóng vội, giết ngỗng để lấy hết trứng một lần, và thấy bụng ngỗng rỗng. Từ đó Covey nêu cân bằng P/PC. P (production) là sản phẩm, tức trứng vàng. PC (production capability) là năng lực tạo ra sản phẩm, tức con ngỗng. Phần lớn người ta chỉ nghĩ theo kiểu trứng vàng: làm ra càng nhiều càng giỏi. Chỉ lo trứng thì mất ngỗng; chỉ lo ngỗng mà không có trứng thì không nuôi được mình lẫn ngỗng.

Ba loại tài sản. Tài sản vật chất: cái máy cắt cỏ của Covey dùng hai mùa không bảo dưỡng, mất quá nửa công suất và thành đồ bỏ. Ta cũng làm hỏng xe, máy tính, đồ gia dụng, cơ thể và môi trường vì lợi trước mắt. Tài sản tài chính: đừng nhầm vốn với lãi, tiêu vào vốn thì nguồn thu teo lại. Lớn nhất trong tài sản tài chính là khả năng kiếm tiền; không đầu tư vào năng lực của mình thì bị kẹt, phải phòng thủ và lệ thuộc vào ông chủ. Tài sản con người quan trọng nhất, vì con người điều khiển hai loại kia. Trong hôn nhân, chạy theo lợi ích mà bỏ bê mối quan hệ thì sinh ra vô tâm, quên những cử chỉ tử tế nhỏ, dùng đòn bẩy để điều khiển nhau, tự bào chữa và bắt lỗi người kia; "con ngỗng ốm dần". Trong nuôi con, kiểu độc đoán ("bố lớn hơn, khôn hơn, đúng hơn") và kiểu nuông chiều (trứng vàng là được con quý) đều là tư duy trứng vàng. Cái giá là con thiếu trách nhiệm, thiếu kỷ luật, thiếu tự tin, và quan hệ quá yếu để còn ảnh hưởng được tới một đứa tuổi mới lớn.

Căn phòng sạch và buổi hẹn xem Star Wars. Căn phòng gọn gàng của con gái là P, còn đứa con là PC. Khi cân bằng, con tự dọn vui vẻ vì cam kết và kỷ luật của chính nó. Chỉ chăm chăm vào kết quả thì sinh ra cằn nhằn, dọa, quát và làm hỏng con ngỗng. Covey thường có những buổi "hẹn" riêng với từng đứa con. Một lần con gái ngập ngừng nói muốn xem Star Wars, phim ông không thích và từng ngủ gật khi xem. Cô bé nói ông không thích vì không hiểu triết lý rèn luyện Jedi, "cũng là những điều bố vẫn dạy". Hai bố con đi xem, cô bé chỉ cho ông cách nhìn và ông thành học trò của con. Đó là một kết quả P không định trước từ một lần đầu tư vào PC.

PC trong tổ chức. Một quản lý chạy máy ngày đêm không bảo dưỡng, sản lượng cao, được thăng chức. Người kế nhiệm nhận một cái máy rỉ sét, liên tục hỏng, và bị đổ lỗi, vì sổ sách chỉ ghi sản lượng, chi phí, lợi nhuận chứ không ghi việc tài sản bị vắt kiệt. Một chủ mới của quán súp nghêu pha loãng súp: lợi nhuận vọt lên một tháng, rồi lòng tin và khách biến mất. Nguyên tắc PC ở đây: đối xử với nhân viên đúng như bạn muốn họ đối xử với khách hàng tốt nhất của bạn. "Bạn mua được bàn tay của một người, nhưng không mua được trái tim; mua được tấm lưng, nhưng không mua được bộ óc." Hãy coi nhân viên như tình nguyện viên, vì phần tốt nhất của họ là phần họ tự nguyện cho. Covey kể một ông hô hào "ném lựu đạn" để chấn chỉnh nhân viên lười; người khác hỏi: ai nhặt mảnh vỡ, và sao không làm thế với khách hàng? Chính ông này lại than nhân viên nghỉ việc, vắng mặt, làm thêm bên ngoài.

Cân bằng hai phía. Quá nhiều P thì sức khỏe hỏng, máy mòn, tài khoản cạn, quan hệ vỡ. Quá nhiều PC thì giống người chạy bộ ba bốn tiếng mỗi ngày rồi dùng những năm sống thêm để chạy, hay "sinh viên muôn năm" sống nhờ trứng vàng của người khác. Cân bằng là việc khó phải tự phán đoán, nhưng là "cốt lõi của sự hữu hiệu": giữa ngắn hạn và dài hạn, giữa chạy điểm và học thật, giữa căn phòng sạch và một đứa trẻ tự cam kết. P/PC là một "ngọn hải đăng" và là hệ hình nằm dưới cả bảy thói quen.

Cách dùng cuốn sách

Cách dùng cuốn sách. Covey đề nghị hai lần chuyển hệ hình. Một, đừng đọc một lần rồi cất lên giá; đọc một lần để thấy toàn cảnh, rồi dùng như người bạn đồng hành, mỗi thói quen có phần gợi ý áp dụng ở cuối. Hai, chuyển từ người học sang người dạy: đọc với ý định chia sẻ điều mình học với một người trong vòng 48 giờ (vợ chồng, con, đồng nghiệp, bạn). Làm vậy thì nhớ lâu hơn, hiểu sâu hơn, có động lực hơn, và khi chia sẻ cởi mở, những nhãn dán xấu người khác gắn cho bạn cũng dần tan.

Điều có thể chờ đợi. Ông dẫn Marilyn Ferguson: không ai thuyết phục được người khác thay đổi; mỗi người giữ một cánh cổng thay đổi chỉ mở được từ bên trong. Sự phát triển diễn ra từ từ nhưng kết quả cộng lại thì lớn. Thói quen 1 tới 3 cho thêm tự tin, biết giá trị và phần đóng góp riêng của mình, sống chính trực và tự định hướng. Nghịch lý là bạn bớt bận tâm người khác nghĩ gì về mình và quan tâm hơn tới chuyện họ nghĩ gì về chính họ. Thói quen 4 tới 6 cho mong muốn và cách để chữa lành những quan hệ đã vỡ. Thói quen 7 làm mới sáu thói quen kia, như "tự sạc pin". "Bạn không phải là thói quen của bạn": có thể thay khuôn cũ. Ông dẫn Thomas Paine: thứ có được quá dễ thì ta coi quá nhẹ.

Góc nhìn mới của Sean Covey

Góc nhìn mới của Sean Covey: hệ hình và nguyên tắc. Con trai Sean là Nathan bị lo âu xã hội nặng, nghỉ học nhiều, có lần Sean phải gỡ từng ngón tay con khỏi ghế xe khi thầy hiệu trưởng bế cậu vào trường. Ở đội bóng chày lớp hai, cậu "giả chết" suốt buổi tập. Một lần ở trận bóng bầu dục Sean gắt "Thôi ngay đi!" và nghe lương tâm hỏi lại: con có biết nó là ai không, một cậu bé đặc biệt với tiềm năng không giới hạn. Hệ hình của anh chuyển hẳn. Vợ chồng anh kiên nhẫn và tin con. Năm lớp bốn, Nathan được mời nói về Thói quen 5 và từ chối ("vì bố là ông 7 thói quen"). Sean tự nhủ "Nathan làm được", và cậu đọc bài tự viết trước 200 người, suýt ngất, nhưng tự tin lên. Tới cấp ba cậu cởi mở, tự tin, và giờ giúp những người đang vật lộn như mình ngày trước.

Thấy, Làm, Nhận. Stephen hay nói: muốn cải thiện nhỏ thì đổi hành vi, muốn cải thiện lớn thì đổi hệ hình. Sau khi đào tạo hàng triệu người ở hàng nghìn tổ chức, FranklinCovey thấy: cái ta thấy quyết định cái ta làm, cái ta làm quyết định cái ta nhận. Chỉ làm trên hành vi thì kết quả không bền. Sách có sơ đồ minh họa ý này. Stephen tin rằng sống theo nguyên tắc thì về lâu dài sẽ khá lên, và mỗi chương thói quen kết bằng các nguyên tắc nằm sau nó.

Bài tập tìm số từ 1 tới 54. Người chơi tìm các số 1 tới 54 theo thứ tự trên một bảng xáo trộn trong 60 giây. Phần lớn người lớn chỉ tới được khoảng số 20 (vài đứa trẻ tới 54, cho thấy người lớn làm "mất thiên tài" của trẻ ra sao). Lần thứ hai có một cách sắp xếp: bảng chia chín ô bằng nhau, tìm số bằng cách đi vòng qua các ô 1 tới 9 rồi lặp lại. Gần như ai cũng tới 54. Bảy thói quen là cách sắp xếp đó cho đời sống, "khác biệt giữa tới số 20 và tới số 54".

Cái cây. Thói quen của Chiến thắng riêng tư là rễ, nằm dưới đất, không ai thấy. Phần trên mặt đất là thói quen của Chiến thắng chung. Thói quen 7 là nắng và mưa nuôi cả cây. Khoảng 30 năm trước, Stephen từng nói với nhân viên ông cần viết lại sách vì đã nói quá nhẹ về trình tự. Ví dụ: quan hệ với sếp tệ, hãy xem lại động cơ và toan tính của mình trước khi "nghĩ cùng thắng". Sean nói: năm lần thì bốn lần lỗi là ở anh, không phải ở họ.

Bảy thói quen của người kém hữu hiệu. Sean liệt kê cho vui. Một, phản ứng: đổ cho sếp, cho bố mẹ, cho gen, cho kinh tế; giận thì quát. Hai, bắt đầu với chẳng có gì trong đầu: không mục tiêu, không kế hoạch. Ba, việc quan trọng làm sau cùng: trì hoãn, chạy theo mọi tiếng chuông, tiếng bíp, bỏ bê quan hệ và sức khỏe, xem YouTube. Bốn, nghĩ thắng thua: đời là cuộc đua khốc liệt, kéo người khác xuống. Năm, lo nói trước rồi giả vờ nghe. Sáu, làm hòn đảo: "người khác kỳ cục lắm". Bảy, tự đốt cháy mình: bận lái xe tới mức không ghé đổ xăng, không học, không tập, không đọc, không ra thiên nhiên. Ta trượt vào chúng vì đó là con đường dễ nhất.

Thói quen nào quan trọng nhất? Có lúc Stephen nói Thói quen 2 (không có tầm nhìn thì không có gì), có lúc nói Thói quen 6 (cộng hưởng là đỉnh), có lúc nói Thói quen 1 (chưa nhận mình là người cầm lái thì không gì khác chạy được). Sean trả lời: thói quen quan trọng nhất là thói quen bạn đang khó sống theo nhất. Chương tổng quan kết bằng phần giới thiệu Thói quen 7: làm mới đều đặn và cân bằng bốn chiều của đời sống, bao quanh và chứa các thói quen kia, tạo vòng xoắn đi lên.

Câu hỏi thường gặp

Thói quen được định nghĩa thế nào?

Covey định nghĩa thói quen là chỗ giao nhau của ba thứ: kiến thức, tức biết làm gì và vì sao; kỹ năng, tức biết làm thế nào; và mong muốn, tức muốn làm. Thiếu một thì chưa thành thói quen. Thay đổi thì đau và cần một mục đích cao hơn để giữ được.

Thang trưởng thành gồm những nấc nào?

Ta đi từ phụ thuộc, với hệ hình anh lo cho tôi, sang tự lập, với hệ hình tôi chịu trách nhiệm, rồi tới phụ thuộc lẫn nhau, với hệ hình chúng ta hợp tác. Thói quen 1 tới 3 đưa ta tới tự lập, Thói quen 4 tới 6 đưa ta tới phụ thuộc lẫn nhau.

Cân bằng P/PC nghĩa là gì?

P là sản phẩm, tức quả trứng vàng; PC là năng lực tạo ra sản phẩm, tức con ngỗng. Bác nông dân giết ngỗng để lấy hết trứng và mất tất cả. Covey cho rằng cân bằng giữa kết quả hôm nay và năng lực làm ra kết quả về sau là cốt lõi của sự hữu hiệu.