Thói quen 1. Hãy chủ động

Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống để ta chọn. Thói quen 1 bàn về chủ động, Vòng Ảnh hưởng và bài thử 30 ngày.

Tóm tắt

Thói quen 1 là thói quen chủ động: nhận trách nhiệm về đời mình và chọn cách phản ứng trong khoảng trống giữa kích thích và phản ứng. Covey kể chuyện Viktor Frankl, phân biệt Vòng Quan tâm với Vòng Ảnh hưởng, và đề nghị một bài thử 30 ngày.

Ý chính

• Trách nhiệm là khả năng chọn phản ứng.
• Người chủ động mang thời tiết của mình theo.
• Dồn sức vào Vòng Ảnh hưởng thì nó lớn ra.
• Hứa và giữ lời là cách nắm quyền điều khiển đời mình ngay.

Áp dụng ngay hôm nay

Trong một ngày, đếm những lần bạn nói giá mà, tôi không thể, tôi phải, rồi đổi một câu thành tôi chọn.

Thói quen 1. Hãy chủ động

Nguyên tắc của tầm nhìn cá nhân. Câu đề từ của Thoreau: không có gì khích lệ hơn việc con người chắc chắn có khả năng nâng đời mình lên bằng nỗ lực có ý thức.

Khoảng trống giữa kích thích và phản ứng

Bài tập tự nhận thức. Hãy tưởng tượng bạn bay lên một góc phòng và nhìn chính mình đang đọc sách. Bạn đang có tâm trạng gì, cảm xúc gì? Đầu óc bạn đang chạy thế nào, nhanh, hay đang phân vân giữa làm bài tập và nghĩ xem nó có ích gì? Khả năng nghĩ về chính suy nghĩ của mình là điều riêng của con người. Nhờ nó ta học được từ kinh nghiệm người khác, tiến bộ qua các thế hệ, tạo và bỏ thói quen. "Ta không phải là cảm xúc của ta, tâm trạng của ta, kể cả suy nghĩ của ta." Tự nhận thức giúp ta xét lại hệ hình về bản thân, hệ hình nền tảng nhất.

Tấm gương xã hội. Nếu hình ảnh duy nhất về mình đến từ ý kiến người khác, thì nó giống căn phòng gương méo ở hội chợ. "Lúc nào mày cũng trễ." "Sao chẳng bao giờ gọn gàng được?" "Chắc là nghệ sĩ rồi!" "Ăn như ngựa!" "Không tin nổi là mày thắng!" "Dễ thế mà không hiểu?" Những câu đó phản chiếu nỗi lo của người nói hơn là con người ta.

Ba tấm bản đồ quyết định luận. Quyết định luận di truyền: "ông bà bạn gây ra", tính nóng là do gen; quyết định luận tâm lý: "bố mẹ bạn gây ra", tuổi thơ định ra tính cách, ví dụ sợ nói trước đám đông hay mặc cảm tội lỗi vì cách bố mẹ đối xử; quyết định luận môi trường: "sếp, vợ chồng, đứa con tuổi mới lớn, nền kinh tế, chính sách nhà nước đang gây ra". Cả ba dựa trên thuyết kích thích và phản ứng, như những con chó của Pavlov. Covey hỏi: các bản đồ đó mô tả đúng vùng đất tới đâu, hay chúng chỉ là lời tiên tri tự ứng nghiệm?

Viktor Frankl và khoảng trống giữa kích thích và phản ứng. Frankl là bác sĩ tâm thần theo truyền thống Freud, tin tuổi thơ quyết định cuộc đời. Ông là người Do Thái, bị giam trong trại tập trung của Đức Quốc xã. Bố mẹ, anh trai, vợ ông đều chết; chỉ em gái sống sót. Ông bị tra tấn, không biết ngày nào sẽ bị đưa vào lò thiêu hay bị bắt đi dọn xác. Một ngày, trần truồng một mình trong căn phòng nhỏ, ông nhận ra "tự do cuối cùng của con người", thứ kẻ giam giữ không lấy được. Họ kiểm soát môi trường và thân thể ông, nhưng ông có thể quan sát chính mình và quyết định điều đó ảnh hưởng tới mình ra sao. Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, ở đó con người có tự do chọn cách phản ứng. Ông dùng trí nhớ và trí tưởng tượng, ví dụ hình dung mình đứng giảng cho sinh viên sau khi được thả về những bài học đang học trong đau khổ. Từ đó ông nuôi cái tự do "nhỏ, còn phôi thai" đó cho tới khi có nhiều tự do hơn kẻ giam ông: họ có nhiều lựa chọn hơn, ông có nhiều sức mạnh bên trong hơn. Ông truyền cảm hứng cho bạn tù, kể cả vài lính gác.

Bốn năng lực riêng của con người. Trong khoảng trống đó có bốn năng lực: tự nhận thức; trí tưởng tượng (tạo ra trong đầu thứ chưa có); lương tâm (cảm nhận đúng sai bên trong); ý chí độc lập (hành động theo tự nhận thức, không bị chi phối). Covey dùng hình ảnh máy tính: con vật được lập trình bởi bản năng và huấn luyện, không tự viết lại chương trình được; con người thì viết được chương trình mới. Hệ hình quyết định luận chủ yếu đến từ nghiên cứu động vật và người bệnh tâm thần, đo được nhưng không mô tả đúng đời sống của người khỏe mạnh.

Chủ động là gì

Chủ động là gì. Chủ động không chỉ là có sáng kiến. Nó có nghĩa là ta chịu trách nhiệm về đời mình; hành vi là hàm số của quyết định, không phải của hoàn cảnh; ta đặt cảm xúc dưới giá trị. Trách nhiệm (responsibility) là "khả năng chọn phản ứng" (response-ability). Bản chất ta là chủ động. Nếu điều kiện chi phối ta, đó là vì ta đã chọn (có ý thức hay mặc định) trao quyền cho chúng. Đó là bị động phản ứng.

Thời tiết bên ngoài và thời tiết mang theo. Người phản ứng bị thời tiết tác động: trời đẹp thì vui, trời xấu thì buồn. Họ cũng bị "thời tiết xã hội" tác động: được đối xử tốt thì thấy ổn, không thì phòng thủ. Họ xây đời sống cảm xúc quanh hành vi của người khác. Người chủ động "mang thời tiết của mình theo", sống theo giá trị đã chọn kỹ. Họ vẫn chịu tác động, nhưng phản ứng bằng lựa chọn dựa trên giá trị. Cốt lõi: đặt một cơn bốc đồng dưới một giá trị. Eleanor Roosevelt nói không ai làm bạn tổn thương nếu bạn không cho phép. Gandhi nói họ không lấy được lòng tự trọng của ta nếu ta không trao cho họ. Chừng nào chưa nói được "tôi là tôi hôm nay vì những lựa chọn hôm qua", ta chưa thể nói "tôi chọn khác".

Người y tá ở Sacramento. Ở một buổi hội thảo, một phụ nữ đứng bật dậy giữa bài giảng. Bà là y tá toàn thời gian cho một ông bệnh nhân khó chịu, không gì vừa ý ông; bà và các y tá khác gần như cầu cho ông chết, và bà trút bực dọc lên gia đình. Lúc đầu bà không chịu ý rằng chính mình chọn sự khổ sở, rồi tự hỏi: mình có quyền chọn cách phản ứng không? Bà nuốt "viên thuốc đắng", nhận ra mình có thể chọn không khổ, và thấy như "được thả khỏi nhà tù San Quentin".

Điều làm ta đau là phản ứng của ta. Chuyện xảy ra có thể làm ta đau về thể xác hay tiền bạc, nhưng tính cách và bản sắc không nhất thiết bị tổn hại. Những trải nghiệm khắc nghiệt nhất có thể là lò rèn tính cách. Ví dụ: Frankl, các tù binh chiến tranh Việt Nam viết tự truyện về việc họ đổi văn hóa trong trại giam, những người bệnh nan y hay tật nguyền vẫn giữ được sức mạnh tinh thần.

Chuyện Carol. Carol là phù dâu và bạn thân hơn 25 năm của Sandra, mắc ung thư bốn năm. Giai đoạn cuối, Sandra giúp bà viết lịch sử đời mình và những lời nhắn cho các con ở từng giai đoạn lớn lên. Bà dùng rất ít thuốc giảm đau để giữ đầu óc tỉnh, thì thầm vào máy ghi âm. Ngày trước khi bà mất, Covey nhìn vào mắt bà và thấy "một đời sống của tính cách, đóng góp và phục vụ". Khi ông hỏi khán giả, khoảng một phần tư từng ở bên một người sắp mất như vậy, và gần như ai cũng nói họ không bao giờ quên và được thôi thúc sống tử tế hơn. Frankl nói về ba loại giá trị: trải nghiệm (điều xảy đến với ta), sáng tạo (điều ta làm ra) và thái độ (cách ta phản ứng trong hoàn cảnh khó). Covey đồng ý giá trị thái độ cao nhất.

Chủ động nắm lấy sáng kiến. Sáng kiến không phải là xông xáo, khó chịu hay hung hăng, mà là nhận trách nhiệm làm cho việc xảy ra. Covey khuyên người tìm việc làm trắc nghiệm sở thích và năng khiếu, tìm hiểu ngành và vấn đề cụ thể của công ty, rồi chuẩn bị bài trình bày cho thấy năng lực của mình giải được vấn đề đó. Nhiều người đáp: tôi không biết làm trắc nghiệm ở đâu, không biết tìm hiểu thế nào. Họ đang chờ được lo cho. Người có việc tốt là người mang giải pháp, không mang vấn đề. Trong nhà Covey có câu "Dùng R và I đi!" (resourcefulness and initiative: tháo vát và sáng kiến), và lũ trẻ hay nói câu đó trước cả bố mẹ. Bắt người khác chịu trách nhiệm là tôn trọng họ chứ không phải hạ thấp họ; nhưng phải tính tới mức trưởng thành của từng người.

Hành động hay bị tác động. Khoảng cách giữa người chủ động và người không chủ động vượt xa mức 25 hay 50 phần trăm, tới "hơn 5.000 phần trăm", nhất là với người thông minh, tỉnh táo, nhạy cảm. Mỗi thói quen đều đặt trách nhiệm lên vai bạn. "Nếu bạn chờ bị tác động, bạn sẽ bị tác động."

Ngành sửa chữa nhà cửa giữa suy thoái. Khoảng 20 công ty trong ngành họp mỗi quý. Giữa một đợt suy thoái nặng, nhiều người quen bị sa thải. Ngày thứ nhất họ bàn "chuyện gì đang xảy ra với chúng ta" và nản thêm. Sang ngày thứ hai, họ bàn "chuyện gì sẽ xảy ra" và càng chán. Ngày thứ ba họ hỏi câu chủ động: "Ta phản ứng thế nào? Ta làm được gì?" Buổi sáng bàn giảm chi phí, buổi chiều bàn tăng thị phần, nghĩ ra nhiều bước cụ thể, và hy vọng quay lại. Câu trả lời ba phần của họ cho câu hỏi "Làm ăn sao rồi?": chuyện đang xảy ra với ta không tốt và sẽ tệ hơn; chuyện ta đang tạo ra thì rất tốt; vậy nên làm ăn tốt hơn bao giờ hết. Covey phân biệt chủ động với nghĩ tích cực: họ nhìn thẳng vào thực tế, cả thực tế hoàn cảnh lẫn thực tế rằng họ chọn được cách phản ứng.

Nghe ngôn ngữ của mình. Ngôn ngữ phản ứng chối trách nhiệm: "Tôi vốn thế." "Anh ta làm tôi điên lên." "Tôi không làm được, tôi không có thời gian." "Giá mà vợ tôi kiên nhẫn hơn." "Tôi buộc phải." Nói mãi thì thành lời tiên tri tự ứng nghiệm: người ta thấy mình ngày càng là nạn nhân. Một sinh viên nói với Covey "em phải đi giải quần vợt". Ông hỏi: phải hay chọn? Nếu không đi thì bị loại khỏi đội, đó là hậu quả tự nhiên; bỏ lớp thì hậu quả tự nhiên là mất phần học. Hãy cân nhắc hậu quả rồi chọn. Cậu sinh viên nói lại: "Em chọn đi."

"Vậy hãy yêu cô ấy." Ở một buổi hội thảo, một người đàn ông có ba con nói ông không còn yêu vợ. Covey bảo: "Hãy yêu cô ấy. Nếu cảm giác không còn, đó là lý do tốt để yêu cô ấy." Yêu là động từ. Yêu, cảm giác, là quả của yêu, hành động: phục vụ, hy sinh, lắng nghe, thấu cảm, trân trọng, khẳng định. Phim ảnh dạy ta rằng cảm xúc điều khiển mình. Người phản ứng coi tình yêu là cảm giác; người chủ động coi nó là việc mình làm. Cảm giác có thể quay lại.

Vòng Quan tâm và Vòng Ảnh hưởng

Vòng Quan tâm và Vòng Ảnh hưởng. Liệt kê mọi điều bạn quan tâm (sức khỏe, con cái, chuyện ở chỗ làm, nợ quốc gia, chiến tranh hạt nhân): đó là Vòng Quan tâm. Trong đó có những thứ bạn làm được gì đó: đó là Vòng Ảnh hưởng, nhỏ hơn. Người chủ động dồn sức vào Vòng Ảnh hưởng, năng lượng tích cực khiến nó lớn ra. Người phản ứng dồn sức vào Vòng Quan tâm: điểm yếu của người khác, môi trường, những thứ ngoài tầm tay. Họ đổ lỗi, buộc tội, cảm thấy mình là nạn nhân, và Vòng Ảnh hưởng co lại. Với cậu con trai, lo lắng về điểm yếu của con và cách người khác đối xử với con chỉ làm bố mẹ thấy bất lực hơn và con phụ thuộc hơn. Làm việc trong Vòng Ảnh hưởng, tức hệ hình của chính họ, mới đổi được họ rồi đổi được con. Người có chức quyền hay của cải lớn đôi khi có Vòng Ảnh hưởng lớn hơn Vòng Quan tâm, một kiểu "cận thị cảm xúc tự chuốc"; người chủ động giữ Vòng Quan tâm ít nhất bằng Vòng Ảnh hưởng.

Ba loại vấn đề. Kiểm soát trực tiếp (hành vi của mình): giải bằng đổi thói quen, tức Thói quen 1 tới 3. Kiểm soát gián tiếp (hành vi người khác): giải bằng đổi cách gây ảnh hưởng, tức Thói quen 4 tới 6. Covey kể ông đã xác định hơn 30 cách gây ảnh hưởng, từ thấu cảm tới đối chất, từ làm gương tới thuyết phục; phần lớn người ta chỉ dùng ba bốn cách. Không kiểm soát được (quá khứ, thực tế hoàn cảnh): nhận trách nhiệm thay đổi "đường cong dưới gương mặt" (mỉm cười), chấp nhận và sống bình yên với nó. Lời cầu nguyện thanh thản của hội Cai nghiện rượu: can đảm để đổi điều nên đổi, thanh thản để chấp nhận điều không đổi được, và khôn ngoan để biết khác biệt. Trong cả ba, bước đầu tiên luôn nằm trong Vòng Ảnh hưởng.

Mở rộng Vòng Ảnh hưởng: ông chủ tịch độc đoán. Một chủ tịch tài giỏi nhưng độc đoán coi các giám đốc như người chạy việc. Phần lớn họ than ở hành lang ("bao giờ ông ấy nghỉ hưu, mới 59 tuổi thôi"). Một giám đốc chủ động đoán trước nhu cầu, thấu hiểu, bù cho điểm yếu của chủ tịch và tận dụng điểm mạnh của ông. Khi được giao việc, anh đưa thông tin kèm phân tích và đề xuất gắn với mối lo sâu hơn của chủ tịch. Ông chủ tịch nói với Covey đó là một sự nhẹ nhõm. Từ đó người khác vẫn nghe "đi lấy cái này", còn anh được hỏi "anh nghĩ sao?". Đồng nghiệp phản ứng quay sang công kích anh. Anh vẫn chủ động với họ, và dần dần không quyết định lớn nào trong công ty diễn ra mà thiếu anh. Covey nhấn mạnh chủ động không có nghĩa là đẩy người, hung hăng hay vô tâm.

Gandhi. Trong khi nhiều người ngồi ở nghị viện lên án người Anh bằng lời lẽ thuộc Vòng Quan tâm, Gandhi lặng lẽ làm việc với nông dân trên ruộng lúa, mở rộng Vòng Ảnh hưởng. Không có chức vụ, bằng lòng trắc ẩn, can đảm, nhịn ăn và thuyết phục đạo đức, ông góp phần chấm dứt ách cai trị của Anh trên 300 triệu người.

"Có" và "Là". Vòng Quan tâm đầy những chữ "có": tôi sẽ vui khi trả xong nhà, khi có ông sếp không độc đoán, khi có ông chồng kiên nhẫn hơn, con ngoan hơn, có bằng, có thời gian cho mình. Vòng Ảnh hưởng đầy những chữ "là": là người kiên nhẫn hơn, khôn hơn, thương người hơn, tháo vát hơn, chăm hơn, sáng tạo hơn. "Hễ ta nghĩ vấn đề nằm ở ngoài kia, chính suy nghĩ đó là vấn đề." Covey kể chuyện Joseph trong Cựu Ước: bị bán làm nô lệ sang Ai Cập năm 17 tuổi, ông lo "là" thay vì tự thương, sớm được giao quản nhà Potiphar. Ông không chịu đánh đổi sự chính trực, bị tù oan 13 năm, vẫn lo "là", rồi quản cả nhà tù và cuối cùng quản cả Ai Cập, chỉ đứng sau Pharaoh. Trong hôn nhân, kể tội vợ khiến tôi thành nạn nhân bất lực; sự cằn nhằn của tôi còn tệ hơn hành vi tôi muốn sửa. Hãy làm một người bạn đời tốt, một nguồn yêu thương vô điều kiện.

Đầu kia của cây gậy. Ta tự do chọn hành động nhưng không chọn được hậu quả; hậu quả do quy luật tự nhiên quyết định. "Nhặt một đầu cây gậy là nhặt luôn đầu kia." Sai lầm quá khứ nằm trong Vòng Quan tâm. Con trai Covey, khi làm tiền vệ dẫn bóng ở đại học, bật sợi dây chun ở cổ tay sau mỗi pha hỏng như một cách "gạch đi" để không ảnh hưởng pha sau. Cách làm chủ động là nhận lỗi ngay, sửa và học. Không nhận, không sửa, che giấu, biện hộ là "một lỗi ở tầng khác". Ông ví như bị rắn cắn mà chạy đuổi theo con rắn, nọc độc càng ngấm; hãy hút nọc ra ngay.

Hứa, giữ lời và bài thử 30 ngày

Hứa và giữ lời. Đây là trung tâm của Vòng Ảnh hưởng. Hai cách nắm quyền điều khiển đời mình ngay: hứa một điều rồi giữ lời, hoặc đặt một mục tiêu rồi làm cho bằng được. Những cam kết nhỏ cũng xây sự chính trực bên trong; "từng chút một, danh dự của ta lớn hơn tâm trạng của ta".

Bài thử 30 ngày. Không cần đi qua trại tập trung để học chủ động. Nó lớn lên trong những chuyện thường ngày: giữ cam kết, kẹt xe, khách hàng nổi nóng, đứa con không nghe lời. Thử 30 ngày chỉ làm việc trong Vòng Ảnh hưởng: "Hãy là ngọn đèn, đừng là quan tòa. Hãy là tấm gương, đừng là người phê bình. Hãy là một phần của lời giải, đừng là một phần của vấn đề." Không biện hộ cho điểm yếu của người khác hay của mình, nhận lỗi ngay, không đổ lỗi. Không rèn thì tự do héo đi tới khi người ta "bị sống": diễn kịch bản do bố mẹ, đồng nghiệp, xã hội viết. Samuel Johnson: sự mãn nguyện phải nảy ra từ tâm trí; tìm hạnh phúc bằng cách đổi mọi thứ trừ tính khí của chính mình chỉ nhân lên nỗi buồn.

Gợi ý áp dụng. Một, trong một ngày, nghe ngôn ngữ của mình và người khác, đếm những câu như "giá mà", "tôi không thể", "tôi phải". Hai, chọn một tình huống sắp tới mà bạn dễ phản ứng, phân tích theo Vòng Ảnh hưởng, hình dung chi tiết mình phản ứng chủ động. Ba, chọn một vấn đề đang làm bạn bực, xếp nó vào loại kiểm soát trực tiếp, gián tiếp hay không kiểm soát, rồi làm bước đầu tiên trong Vòng Ảnh hưởng. Bốn, làm bài thử 30 ngày.

Góc nhìn mới của Sean Covey

Góc nhìn mới của Sean Covey: Thói quen 1. Bố bắt các con chịu trách nhiệm: "Không ai làm con giận được nếu con không cho phép." Khi Sean đổ lỗi cho thầy dạy toán vì trượt môn đại số, bố bảo con nghe lại lời mình nói và đi gặp thầy hỏi cách khá lên. Sean chạy sang mẹ, và mẹ cho anh than. Anh thấy đó là sự cân bằng hay: bố trung thành với nguyên tắc, mẹ trung thành với con. Nhiều năm sau, khi Sean than về công việc (ôm đồm, chính trị văn phòng, kiệt sức, đi làm xa), bố hỏi: "Nghe không giống con. Sao con lại làm nạn nhân thế?" Anh nhận ra mình tự do chọn.

Dữ liệu nói gì. Carol Dweck (Stanford, 20 năm nghiên cứu) nói về tư duy cố định ("tôi dở toán") và tư duy phát triển ("tôi cần giỏi hơn với con số"). Martin Seligman (Trung tâm Tâm lý học Tích cực, Đại học Pennsylvania) cho rằng hạnh phúc phụ thuộc vào gen, hoàn cảnh và những thứ mình kiểm soát được, và yếu tố thứ ba quan trọng nhất. Angela Duckworth (Đại học Pennsylvania, tác giả "Grit") nghiên cứu học viên West Point, thí sinh thi đánh vần, giáo viên mới ở trường khó, và thấy grit, tức làm việc chăm chỉ bền bỉ nhiều năm, dự báo thành công. Điều này khớp với "R và I". Giờ Sean tuyển người theo hai thứ: hòa hợp với người khác giỏi tới đâu và có R và I (grit, tư duy phát triển) hay không; chữ "gritty" có trên phiếu tuyển dụng của họ, thay vì điểm trung bình, trường học hay hồ sơ.

Nhà máy công nghệ cao giữa trận lụt. Một nhà sản xuất công nghệ cao đẳng cấp thế giới ở Đông Nam Á (đã dạy bảy thói quen cho mọi nhân viên, từ giám đốc điều hành tới công nhân) gặp mùa mưa nặng nhất trong 50 năm. Lũ làm 13 triệu người mất nhà, hơn 800 người chết, là thảm họa thiên nhiên tốn kém thứ tư. Nhà máy ngập khoảng 1,8 mét nước (6 feet) trong khi đây là môi trường không được có bụi. Ước tính thiệt hại 1 tỷ USD, hơn 7 tháng mới khởi động lại một phần, nhiều năm cho thiết bị, khoảng 35.000 việc làm bị đe dọa. Lãnh đạo không ngồi chờ cứu. Họ tuyên bố không sa thải ai, trước tiên giúp nhân viên có nhà bị ngập, thuê thủy thủ hải quân địa phương cứu thiết bị. Hàng chục nghìn người đến làm, có người đi thuyền nhỏ hay cưỡi trâu nước từ trại tạm cư tới, làm những việc lấm bùn chưa từng làm; lãnh đạo làm cạnh công nhân. Nhà máy mở lại chỉ 15 ngày sau khi nước rút và trong vòng một năm giành lại vị trí số một thị trường, trong khi nhà máy đối thủ rỉ sét và sa thải người.

Làm người chuyển tiếp. Người chuyển tiếp chặn những khuôn xấu (bạo hành, nghiện ngập, bỏ bê) ở thế hệ mình và truyền đi những khuôn tốt, bằng bốn năng lực: tự nhận thức, lương tâm, trí tưởng tượng, ý chí độc lập. Một người bạn của Sean mỗi cuối tuần bay từ Arizona sang Pennsylvania xem con trai chơi bóng bầu dục đại học. Hồi nhỏ anh bị cha dượng đánh và tự quyết "mình sẽ không giống ông ta". Anh tha thứ cho cha dượng và cho người cha ruột (chỉ gặp một lần trong một tiếng). Anh vẫn thấy "vệt tối ở góc phòng" nhưng không bị nó chi phối. Một người bạn khác đã chặn được vòng bạo hành với con mình nhưng bản thân vẫn kẹt ("bố tôi làm hỏng đời tôi"). Sean không phán xét, nhưng tin rằng dùng trọn bốn năng lực sẽ đem lại bình yên. Gen, cách nuôi dạy và khó khăn ảnh hưởng tới ta nhưng không quyết định ta.

Lon nước ngọt và dòng nước. Thói quen 1 đứng đầu có lý do: chưa nhận mình là người cầm lái thì không làm được các thói quen kia. Mỗi ngày có những tình huống như trời xấu, một tin nhắn khó nghe, sếp chê, vé phạt đỗ xe, bạn đi nói xấu, bị bỏ qua khi xét thăng chức. Người phản ứng giống lon nước ngọt bị lắc, mở ra là phụt. Người chủ động giống nước, bình tĩnh và tự chủ. Lời kết của Sean: hãy là tác nhân, đừng là nạn nhân; hãy làm người lái, đừng làm hành khách; sống từ trí tưởng tượng chứ đừng sống từ quá khứ.

Câu hỏi thường gặp

Chủ động nghĩa là gì theo Covey?

Chủ động không chỉ là có sáng kiến. Nó có nghĩa là ta chịu trách nhiệm về đời mình, hành vi là hàm số của quyết định chứ không phải của hoàn cảnh, và ta đặt cảm xúc dưới giá trị. Covey viết rằng trách nhiệm là khả năng chọn phản ứng của chính mình.

Vòng Quan tâm và Vòng Ảnh hưởng khác nhau thế nào?

Vòng Quan tâm gồm mọi điều bạn để ý, từ sức khỏe tới chiến tranh hạt nhân. Vòng Ảnh hưởng nhỏ hơn, gồm những thứ bạn làm được gì đó. Người chủ động dồn sức vào Vòng Ảnh hưởng nên nó lớn ra; người phản ứng than về điều ngoài tầm tay nên nó co lại.

Viktor Frankl liên quan gì tới Thói quen 1?

Frankl bị giam trong trại tập trung của Đức Quốc xã và mất gần hết gia đình. Ông nhận ra tự do cuối cùng của con người: giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống để chọn cách phản ứng. Kẻ giam giữ kiểm soát thân thể ông nhưng không lấy được tự do đó.