Thói quen 2. Bắt đầu với đích đến trong đầu
Mọi thứ được tạo ra hai lần. Thói quen 2 bàn về bài tập đám tang, bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân và việc lấy nguyên tắc làm trung tâm.
Tóm tắt
Thói quen 2 là thói quen tự lãnh đạo: hình dung rõ đích đến của đời mình để mỗi bước đi đúng hướng. Covey mở bằng bài tập đám tang, giải thích mọi thứ được tạo ra hai lần, và khuyên viết một bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân lấy nguyên tắc làm trung tâm.
Ý chính
- Mọi thứ được tạo ra hai lần, trong đầu rồi ngoài đời.
- Quản lý là làm đúng cách, lãnh đạo là làm đúng việc.
- Bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân là hiến pháp riêng của bạn.
- Lấy nguyên tắc làm trung tâm cho an toàn, dẫn đường, khôn ngoan và sức mạnh.
Áp dụng ngay hôm nay
Viết liền 15 phút không dừng về điều bạn giỏi nhất, điều bạn cần làm và điều bạn sẽ làm nếu không bị giới hạn.
Thói quen 2. Bắt đầu với đích đến trong đầu
Nguyên tắc của sự tự lãnh đạo. Câu đề từ của Oliver Wendell Holmes: những gì ở sau ta và trước ta đều là chuyện nhỏ so với những gì ở trong ta.
Bài tập đám tang
Bài tập đám tang. Tìm một chỗ yên tĩnh, ở một mình, không bị làm phiền. Hãy tưởng tượng bạn lái xe tới dự đám tang của một người thân: hoa, tiếng đàn organ nhẹ, gương mặt bạn bè và gia đình. Bạn bước tới quan tài và thấy chính mình. Đó là đám tang của bạn, ba năm sau kể từ hôm nay. Chương trình có bốn người phát biểu: một người trong gia đình, một người bạn, một người cùng nghề, một người ở nhà thờ hay tổ chức cộng đồng nơi bạn từng phục vụ. Bạn muốn mỗi người nói gì về mình? Bạn là người vợ, chồng, cha, mẹ, con, bạn, đồng nghiệp thế nào? Họ nhớ tính cách, đóng góp, thành tựu nào của bạn? Bạn đã tạo ra khác biệt gì trong đời người khác? Ghi lại cảm nhận trước khi đọc tiếp. Bài tập này chạm tới những giá trị sâu nhất, "hệ thống dẫn đường bên trong". Covey dẫn Joseph Addison: nhìn những ngôi mộ thì lòng đố kỵ và ham muốn quá đà chết đi, ta thấy sự phù phiếm của những cuộc ganh đua, bè phái, tranh cãi nhỏ của con người.
Định nghĩa. Cách áp dụng căn bản nhất của Thói quen 2 là bắt đầu mỗi ngày với hình ảnh cuối đời mình làm thước đo cho mọi thứ khác. Hành vi mỗi ngày được xét trong bối cảnh cả cuộc đời, để không ngày nào đi ngược những điều quan trọng nhất. Bắt đầu với đích đến trong đầu là hiểu rõ mình muốn tới đâu để mỗi bước đều đi đúng hướng.
Cái bẫy bận rộn. Ta có thể rất bận mà không làm được gì có nghĩa. "Chiếc thang thành công dựng nhầm tường": mỗi bước leo chỉ đưa ta tới nhầm chỗ nhanh hơn. Bác sĩ, học giả, diễn viên, chính trị gia, doanh nhân, vận động viên, thợ sửa ống nước chạy theo thu nhập và danh tiếng rồi mất điều quan trọng nhất. Covey kể một câu đùa: "Ông ấy để lại bao nhiêu?" "Ông ấy để lại tất cả."
Mọi thứ được tạo ra hai lần
Mọi thứ được tạo ra hai lần. Lần đầu trong đầu, lần sau ngoài đời thật. Xây nhà phải thiết kế từng chi tiết trước khi đóng cây đinh đầu tiên, không thì sửa đổi tốn kém, có khi gấp đôi. Thợ mộc có câu "đo hai lần, cắt một lần". Làm ăn phải xác định mình muốn đạt gì, thị trường nào, rồi mới tổ chức tài chính, nghiên cứu, sản xuất, tiếp thị, nhân sự. Phần lớn thất bại bắt đầu ở lần tạo thứ nhất: thiếu vốn, đọc sai thị trường, không có kế hoạch kinh doanh. Nuôi con cũng vậy: giữ trong đầu hình ảnh những đứa con có trách nhiệm, tự kỷ luật, và đừng làm điều gì phá lòng tự trọng của chúng.
Do thiết kế hay do mặc định. Nếu ta không nhận trách nhiệm cho lần tạo thứ nhất, người khác và hoàn cảnh sẽ tạo đời ta theo mặc định. Ta sống theo kịch bản do gia đình, người xung quanh, toan tính của người khác, hoàn cảnh và điều kiện hóa từ nhỏ viết ra. Những kịch bản đó đến từ con người chứ không từ nguyên tắc, và bám vào nhu cầu được chấp nhận, được thương, được thuộc về, được coi trọng. Thói quen 1 nói "bạn là người sáng tạo"; Thói quen 2 là lần sáng tạo đầu tiên.
Lãnh đạo và quản lý. Thói quen 2 là tự lãnh đạo, tức lần tạo thứ nhất. Quản lý (Thói quen 3) là lần tạo thứ hai. Quản lý hỏi "làm sao làm việc này tốt nhất?"; lãnh đạo hỏi "mình muốn làm được gì?". Covey dẫn Drucker và Bennis: quản lý là làm đúng cách, lãnh đạo là làm đúng việc. Quản lý là leo thang cho nhanh; lãnh đạo là xem thang có dựng đúng tường không.
Nhầm khu rừng. Một nhóm người phát đường bằng dao rựa. Người quản lý mài dao, viết sổ tay, lên lịch, lập chế độ lương thưởng. Người lãnh đạo trèo lên cây cao nhất, nhìn quanh và hét: "Nhầm rừng rồi!" Những người đang bận rộn đáp lại: "Im đi! Bọn tôi đang tiến lên đây." Trong một thế giới đổi nhanh, ta cần tầm nhìn và la bàn (nguyên tắc) hơn là bản đồ đường đi. Covey nêu các ví dụ môi trường thay đổi: bãi bỏ quy định ngành hàng không, chi phí y tế tăng vọt, xe nhập khẩu. Quản lý giỏi mà thiếu lãnh đạo thì như "xếp lại ghế trên boong tàu Titanic".
Ông chủ tịch công ty dầu ở Seattle. Trong một chương trình đào tạo kéo dài một năm, tới tháng thứ hai ông nhận ra mình bị chôn trong việc hằng ngày. Ông rút khỏi quản lý để lãnh đạo: định hướng, xây văn hóa, phân tích vấn đề sâu, tìm cơ hội mới. Cả ông lẫn nhân viên đều thấy hụt hẫng, vì ông mất cảm giác xong việc gấp, còn họ quen có ông bên cạnh. Ông kiên trì. Kết quả: công ty khớp lại với môi trường, doanh thu tăng gấp đôi, lợi nhuận gấp bốn. Cha mẹ cũng hay mắc kẹt trong kiểu quản lý (kiểm soát, quy định) thay vì định hướng, mục đích, tình cảm gia đình.
Viết lại kịch bản. Ngoài tự nhận thức, còn hai năng lực nữa giúp tự lãnh đạo: trí tưởng tượng và lương tâm. Vì ta vốn đang sống theo kịch bản được trao, viết kịch bản của mình thực chất là viết lại, tức chuyển hệ hình.
Anwar Sadat. Ông lớn lên trong lòng căm ghét Israel, từng tuyên bố công khai không bao giờ bắt tay một người Israel, đám đông hô theo "Không bao giờ!". Kịch bản đó mang tính dân tộc nhưng không khôn ngoan, vì bỏ qua thực tế hai bên phụ thuộc nhau. Ông đã học cách viết lại kịch bản trong Xà lim 54 ở Nhà tù Trung tâm Cairo, khi bị giam vì âm mưu chống vua Farouk. Ông lùi khỏi tâm trí mình để xét lại các kịch bản, thiền và cầu nguyện, và nhận ra "thành công thật là thành công với chính mình". Dưới thời Nasser ông bị gạt ra lề, người khác tưởng tinh thần ông đã gãy. Khi làm tổng thống, ông viết lại kịch bản với Israel, tới nghị viện Knesset, mở ra tiến trình hòa bình dẫn tới Hiệp định Trại David. Ông làm việc ở chính giữa Vòng Ảnh hưởng của mình mà tác động tới hàng triệu người.
Covey với các con. Ông thừa nhận mình hay phản ứng quá mức với con: bụng thắt lại, dựng tường phòng thủ, "thắng trận nhưng thua cuộc chiến" bằng vóc dáng và quyền hành, quát, dọa. Kết quả là con bề ngoài nghe lời, bên trong chống đối. Nhìn qua lăng kính đám tang, ông muốn con nhớ rằng ông dạy và kỷ luật con bằng tình thương, lắng nghe con, "không hoàn hảo nhưng đã cố hết sức". Ông rất quý con nhưng hay bị cuốn vào "những việc dày đặc mà mỏng nghĩa". Ông có thể sống "từ trí tưởng tượng thay vì từ trí nhớ".
Bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân
Bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân. Cách tốt nhất để bắt đầu với đích đến là viết một bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân: mình muốn là người thế nào (tính cách), muốn làm gì (đóng góp, thành tựu), và những giá trị, nguyên tắc nằm dưới cả hai. Mỗi người một bản, cả nội dung lẫn hình thức.
Bản tín điều của Rolfe Kerr. Khoảng 18 dòng: thành công ở nhà trước; tìm và xứng đáng với sự giúp đỡ của Trời; không bao giờ thỏa hiệp với sự trung thực; nhớ tới những con người liên quan; nghe cả hai phía trước khi phán xét; hỏi ý kiến; bênh vực người vắng mặt; chân thành mà dứt khoát; mỗi năm học thêm một kỹ năng; lên kế hoạch việc ngày mai từ hôm nay; trong lúc chờ thì làm việc khác; giữ thái độ tích cực và óc hài hước; ngăn nắp; không sợ sai mà sợ không có phản ứng sáng tạo, xây dựng và sửa sai; giúp cấp dưới thành công; nghe gấp đôi nói; tập trung vào việc trước mắt chứ không vào lần thăng chức tới.
Bản tuyên ngôn của một phụ nữ. Cân bằng sự nghiệp và gia đình; nhà là nơi vui, ấm áp, bình yên, ngăn nắp mà vẫn dễ sống; khôn ngoan với những gì gia đình ăn, đọc, xem, làm; dạy con yêu, học, cười, làm việc và phát triển tài năng; là công dân hiểu biết, tham gia; tự khởi động, hành động chứ không bị tác động; không mắc thói nghiện ngập hay nhãn cũ; "tiền là người hầu, không phải ông chủ của tôi", không nợ tiêu dùng trừ vay mua nhà, mua xe dài hạn, tiêu ít hơn kiếm, tiết kiệm và đầu tư đều; phục vụ người khác bằng tiền và tài năng.
Bản hiến pháp cá nhân. Covey so với Hiến pháp Mỹ: gần như không đổi (theo sách, chỉ 26 tu chính án trong hơn 200 năm, 10 cái trong đó là Tuyên ngôn Nhân quyền), là chuẩn để xét mọi thứ, là nền móng qua Nội chiến, Việt Nam, Watergate. Nó bền vì dựa trên nguyên tắc đúng. Ông dẫn Jefferson: sự an toàn riêng của chúng ta nằm ở việc có một bản Hiến pháp thành văn. Con người không sống được với thay đổi nếu thiếu một cái lõi không đổi. Chìa khóa để thay đổi là một cảm nhận không đổi về mình là ai, mình vì điều gì, mình coi trọng gì. Thay đổi quá nhanh khiến người ta kiệt sức và thành phản ứng.
Frankl và liệu pháp ý nghĩa. Trong trại tập trung, Frankl học được giá trị của mục đích và ý nghĩa. Nhiều "bệnh tâm thần và cảm xúc" là triệu chứng của sự vô nghĩa nằm bên dưới. Liệu pháp ý nghĩa (logotherapy) giúp người ta tìm ra ý nghĩa, sứ mệnh riêng. Có sứ mệnh là cốt lõi của chủ động.
Trung tâm của đời bạn
Ở trung tâm. Viết tuyên ngôn sứ mệnh bắt đầu từ chính giữa Vòng Ảnh hưởng: những hệ hình căn bản nhất. Bất cứ thứ gì ở trung tâm đời ta là nguồn của bốn yếu tố nâng đỡ sự sống. An toàn: cảm nhận về giá trị bản thân, bản sắc, chỗ neo cảm xúc. Dẫn đường: nguồn định hướng, những chuẩn mực chi phối quyết định từng lúc. Khôn ngoan: tầm nhìn, sự cân bằng, phán đoán. Sức mạnh: khả năng hành động, năng lượng để chọn, để bỏ thói xấu và nuôi thói tốt. Bốn yếu tố phụ thuộc nhau, và mỗi yếu tố nằm trên một thang: an toàn đi từ bất an cực độ tới giá trị nội tại sâu; dẫn đường từ phụ thuộc tấm gương xã hội tới tự định hướng; khôn ngoan từ bản đồ sai bét tới bản đồ đúng; sức mạnh từ bất động như con rối tới chủ động cao. Vị trí của chúng tùy vào trung tâm của bạn.
Các trung tâm khác. Ai cũng có một trung tâm, thường không nhận ra.
Lấy vợ hoặc chồng làm trung tâm. Hôn nhân có thể là quan hệ thân mật và mãn nguyện nhất, nhưng khi đặt nó làm trung tâm thì sinh ra phụ thuộc cảm xúc nặng. Giá trị bản thân đến từ hôn nhân nên dễ tổn thương trước tâm trạng của người kia và chuyện bên ngoài (con mới sinh, họ hàng, tiền, địa vị). Khi căng thẳng, mỗi người quay về kịch bản tuổi thơ khác nhau (tiền bạc, dạy con, họ hàng). Phụ thuộc vào chính người mình đang xung đột thì nhu cầu và xung đột cùng tăng: yêu ghét lẫn lộn, gây gổ hoặc rút lui, cay đắng, ganh đua lạnh lùng. Người dễ tổn thương tự vệ bằng mỉa mai, đùa cay, chỉ trích; mỗi người chờ người kia tỏ tình thương trước rồi thất vọng. An toàn chỉ là "an toàn ảo" khi mọi chuyện suôn sẻ.
Lấy gia đình làm trung tâm. Tốt cho quan hệ, nhưng làm trung tâm thì phá chính thứ gia đình cần. An toàn đến từ truyền thống, văn hóa, tiếng tăm gia đình nên dễ lung lay. Cha mẹ thiếu tự do cảm xúc để làm điều tốt lâu dài cho con: cần được con quý, bực khi con cư xử "không phải phép", phản ứng theo lúc (quát, phạt trong cơn giận), thương có điều kiện. Con thành phụ thuộc hoặc chống đối.
Lấy tiền làm trung tâm. An toàn kinh tế là nhu cầu cơ bản, và có những lý do cao đẹp như lo cho gia đình. Nhưng đặt tiền làm trung tâm thì tự phá mình: an toàn từ việc làm, thu nhập, tài sản khiến ta lo âu, phòng thủ; tiền không cho khôn ngoan hay dẫn đường. Một ông bố sắp đưa con đi xem xiếc thì nhận cuộc gọi gấp từ chỗ làm. Ông từ chối: "Công việc sẽ còn quay lại, tuổi thơ thì không." Lũ trẻ nhớ chuyện đó như một biểu hiện của tình yêu cuộc sống.
Lấy công việc làm trung tâm. Người nghiện việc hy sinh sức khỏe và quan hệ, bản sắc là nghề ("tôi là bác sĩ"), an toàn mất khi không còn làm được; khôn ngoan và sức mạnh chỉ có trong công việc.
Lấy của cải làm trung tâm. Cả của hữu hình (quần áo, nhà, xe, thuyền, trang sức) lẫn vô hình (danh tiếng, vinh quang, địa vị). Chúng mất rất nhanh. Người ta thấy mình kém khi ở cạnh người có hơn, hơn người khi ở cạnh người có kém; giá trị bản thân lên xuống thất thường. Sách nhắc những vụ tự tử sau khi mất tài sản hay danh tiếng.
Lấy thú vui làm trung tâm. Thỏa mãn tức thì; truyền hình và phim ảnh nâng kỳ vọng, chỉ cho thấy vẻ hào nhoáng mà không cho thấy cái giá với con người bên trong, năng suất và quan hệ. Vui vừa phải giúp thư giãn, nhưng không đem lại mãn nguyện lâu; người chạy theo thú vui sớm chán, cần cơn phấn khích lớn hơn và thành ra chỉ biết mình. Quá nhiều thời gian rảnh không kỷ luật làm phí một đời người. Covey dẫn Malcolm Muggeridge: những gì từng quyến rũ nhất (thành công, lời khen, tiền, thú vui, du lịch) giờ trông vô nghĩa, như Pascal gọi là "liếm đất".
Lấy bạn bè hoặc kẻ thù làm trung tâm. Người trẻ đặc biệt dễ lấy bạn bè làm trung tâm, sống theo tấm gương xã hội. Lấy kẻ thù làm trung tâm thì hay gặp khi có xung đột thật: bị ám ảnh bởi một bất công, phản ứng ngược lại một kẻ thù có thật hay tưởng tượng. Covey kể về một giảng viên đại học bị ám ảnh bởi một người quản lý yếu kém, tới mức ảnh hưởng gia đình, nhà thờ, đồng nghiệp và định bỏ trường. Covey hỏi: "Sao anh lại đặt ông ta làm trung tâm đời mình?" Anh chối, đổ lỗi cho ông kia, rồi nhận ra mình có trách nhiệm nhưng đang xử lý thiếu trách nhiệm. Người ly dị vẫn ôm giận người cũ thì về tâm lý "vẫn còn cưới"; con cái trưởng thành sống quanh lòng ghét bố mẹ cũng vậy. Họ không có an toàn nội tại và "người khác đang giật dây".
Lấy nhà thờ làm trung tâm. Đi lễ không phải là đời sống tâm linh. Có người bận rộn với lễ nghi, dự án mà bỏ qua nhu cầu con người, "tích cực trong nhà thờ nhưng không sống theo lời dạy". Hình ảnh lên trên hết, đạo đức giả phá sự an toàn, người ta dán nhãn nhau. Một tổ chức không cho được an toàn sâu bền; sống theo nguyên tắc của nó thì cho được. Nhà thờ nên là phương tiện, không phải đích.
Lấy bản thân làm trung tâm. Có lẽ là phổ biến nhất. Giống Biển Chết, "nhận vào mà không bao giờ cho ra", và tù đọng. Phát triển bản thân để phục vụ và đóng góp nhiều hơn thì lại tăng cả bốn yếu tố.
Tìm ra trung tâm của mình. Dễ thấy trung tâm của người khác hơn của mình. Cách tốt nhất là xét bốn yếu tố nâng đỡ và so với bảng các trung tâm. Ví dụ: lấy tiền làm trung tâm thì giá trị bản thân bằng tài sản ròng và lợi nhuận là tiêu chí quyết định; lấy bạn bè thì tiêu chí là "họ sẽ nghĩ gì?"; lấy kẻ thù thì quyết định nhằm cản kẻ thù, sức mạnh đến từ giận, ghen, oán, trả thù; lấy bản thân thì tiêu chí là "miễn thấy thích", "tôi muốn gì". Phần lớn người ta có trung tâm pha trộn và đổi theo nhu cầu được thỏa mãn, như đi tàu lượn: lúc lên lúc xuống, mượn sức điểm yếu này bù điểm yếu kia. Lý tưởng là một trung tâm rõ ràng cho an toàn, dẫn đường, khôn ngoan và sức mạnh ổn định.
Lấy nguyên tắc làm trung tâm. Nguyên tắc không đổi: chúng không nổi giận, không ly dị, không chết, không bị cháy, động đất hay trộm cắp lấy đi, không phụ thuộc hành vi người khác hay mốt. Chúng là những sự thật sâu, được kiểm chứng qua hàng nghìn năm và qua chính kinh nghiệm của bạn. Ta không biết hết, nhưng "nguyên tắc không đổi, chỉ hiểu biết của ta về chúng đổi". Giới hạn duy nhất là hậu quả tự nhiên của nguyên tắc. Người lấy nguyên tắc làm trung tâm thấy thay đổi là phiêu lưu và cơ hội đóng góp, đứng tách khỏi cảm xúc để cân nhắc ngắn hạn và dài hạn, nhìn mọi trải nghiệm như dịp học và đóng góp.
Cùng một vấn đề, những cặp kính khác nhau. Bạn đã mời vợ đi xem hòa nhạc tối nay, vé đã mua, cô ấy háo hức. Bốn giờ chiều, sếp nói cần bạn ở lại cả tối để chuẩn bị cho cuộc họp 9 giờ sáng mai. Lấy vợ hoặc gia đình làm trung tâm: đưa vợ đi cho vợ vui, hoặc ở lại mà lo lắng và tự bào chữa; lấy tiền: nghĩ tới tiền làm thêm, tăng lương, bảo vợ phải hiểu kinh tế là trên hết; lấy công việc: cơ hội học hỏi và ghi điểm với sếp; lấy của cải: nghĩ tới thứ mua được bằng tiền làm thêm hay tiếng tận tụy; lấy thú vui: bỏ việc, "mình xứng đáng được đi chơi"; lấy bạn bè: tùy bạn bè đi hòa nhạc hay ở lại làm; lấy kẻ thù: ở lại để hơn đối thủ ở văn phòng; lấy nhà thờ: tùy kế hoạch của các tín hữu khác, tùy là nhạc Messiah của Handel hay nhạc rock, tùy việc làm thêm là "phục vụ" hay "chạy theo của cải"; lấy bản thân: chọn cái lợi nhất cho mình.
Người lấy nguyên tắc làm trung tâm. Họ đứng tách khỏi cảm xúc, nhìn cả bức tranh (việc công ty cần, gia đình cần) và chọn cách tốt nhất. Đi hay ở chỉ là phần nhỏ; có năm khác biệt. Một, họ chủ động chọn chứ không bị tác động. Hai, quyết định dựa trên nguyên tắc nên hậu quả lâu dài đoán được. Ba, lựa chọn góp vào những giá trị sâu nhất của họ: ở lại để hơn đối thủ và ở lại vì quý sự nghiệp của sếp và lợi ích công ty là hai buổi tối khác hẳn nhau. Bốn, họ trao đổi được trong mạng lưới quan hệ tin cậy, ví dụ giao lại những việc giao được và hôm sau đến sớm. Năm, họ thấy thoải mái và tận hưởng được điều mình đã chọn.
Viết và dùng bản tuyên ngôn
Viết và dùng bản tuyên ngôn. Frankl nói ta "phát hiện" chứ không "phát minh" sứ mệnh của mình; mỗi người có một thiên hướng riêng không ai thay được. Đừng hỏi đời có nghĩa gì, mà nhận ra chính mình đang được đời hỏi, và trả lời bằng cách sống có trách nhiệm. Theo hình ảnh máy tính: Thói quen 1 nói "bạn là người lập trình", Thói quen 2 nói "hãy viết chương trình". Viết tuyên ngôn cần suy ngẫm sâu và nhiều lần viết lại, có khi mất vài tuần hay vài tháng, và nên xem lại đều đặn. Covey kể ông từng ngồi một mình ở bãi biển sau một vòng đạp xe và viết lại bản của mình trong vài giờ, thấy sáng rõ, hứng khởi và tự do. Quá trình viết quan trọng không kém sản phẩm, vì nó đổi chính người viết.
Dùng cả hai bán cầu não. Trí tưởng tượng và lương tâm chủ yếu là việc của não phải. Theo thuyết ưu thế bán cầu, não trái lo logic, lời nói, chi tiết, phân tích, trình tự, thời gian; não phải lo trực giác, sáng tạo, hình ảnh, tổng thể, quan hệ, tổng hợp, không bị thời gian bó. Ai cũng dùng cả hai nhưng thường một bên trội. Covey dẫn Maslow: người giỏi dùng búa thì nhìn đâu cũng thấy đinh. Thế giới thiên về não trái; não phải hay bị xem nhẹ. Ông thừa nhận cách chia này đơn giản hóa, nhưng cho rằng ta mới dùng một phần nhỏ tiềm năng.
Mở rộng góc nhìn. Những biến cố bất ngờ (người thân mất, bệnh nặng, phá sản) có thể buộc ta hỏi "điều gì mới quan trọng?". Người chủ động tự tạo ra những trải nghiệm mở rộng góc nhìn: hình dung đám tang mình và viết điếu văn cho mình; hình dung kỷ niệm 25 năm và 50 năm ngày cưới; hình dung lúc về hưu. Dùng nhiều chi tiết, cảm xúc và giác quan. Covey từng bảo sinh viên tưởng tượng chỉ còn một học kỳ để sống nhưng vẫn học như thường, sống với góc nhìn đó một tuần và ghi nhật ký. Họ viết thư cảm ơn bố mẹ, làm lành với anh chị em, bạn bè. Chủ đề xuyên suốt là tình thương; nói xấu, hạ thấp, buộc tội trở nên vô nghĩa khi còn ít thời gian.
Hình dung và câu tự khẳng định. Tự lãnh đạo là việc liên tục, không phải viết một lần. Một câu tự khẳng định tốt có năm thành phần: của chính mình, tích cực, ở thì hiện tại, có hình ảnh, có cảm xúc. Ví dụ của một ông bố hay phản ứng quá mức: "Tôi thấy mãn nguyện sâu sắc khi tôi đáp lại bằng sự khôn ngoan, tình thương, cứng rắn và tự chủ mỗi lần các con hư." Rồi mỗi ngày thư giãn đầu óc và thân thể, hình dung một cảnh con hư thật chi tiết (chất vải ghế, sàn nhà, chiếc áo len, chiếc váy và nét mặt cô con gái), để mình sống trong cảnh đó chứ không đứng ngoài xem, và thấy mình đáp lại bằng tình thương và tự chủ. Qua nhiều ngày, hành vi đổi theo.
Sean tập hình dung khi chơi bóng. Stephen dạy Sean, khi đó là tiền vệ dẫn bóng ở trường cấp ba, thở sâu và thả lỏng từng nhóm cơ, rồi hình dung những tình huống khó nhất: đọc một đợt tấn công dồn dập, đổi chiến thuật ở vạch, đọc nhanh người nhận bóng thứ nhất, thứ hai, thứ ba. Khi Sean vẫn căng cứng, hai bố con phát hiện anh đang hình dung chính sự căng cứng. Họ đổi sang hình dung sự thư thái dưới áp lực. "Nếu bạn hình dung sai, bạn sẽ làm ra cái sai." Covey nhắc Tiến sĩ Charles Garfield, người có bằng tiến sĩ toán và tiến sĩ tâm lý, lấy cảm hứng khi xem phi hành gia NASA tập trong buồng mô phỏng. Ông thấy vận động viên đẳng cấp thế giới và người làm việc đỉnh cao đều là người hình dung: thấy nó, cảm nó, trải nghiệm nó trước khi làm.
Một lời cảnh báo. Covey đã đọc hàng trăm cuốn sách về thành công (lập trình tiềm thức, NLP, thư giãn, tự nói với mình) và thấy phần lớn là đóng gói lại nguyên tắc của lần tạo thứ nhất; vài cuốn hứa quá đà dựa trên giai thoại. Hình dung và tự khẳng định cũng có trong các tôn giáo lâu đời (thiền, cầu nguyện, giao ước, đọc kinh). Nhưng nếu cắt khỏi tính cách và nguyên tắc, chúng phục vụ các trung tâm khác, chủ yếu là cái tôi. Đừng để mình bị lập trình bởi nguồn lấy tiền hay tư lợi làm trung tâm.
Vai trò, mục tiêu và tuyên ngôn chung
Vai trò và mục tiêu. Não trái giúp đưa hình ảnh của não phải thành chữ. Viết là hoạt động nối ý thức và tiềm thức, làm ý nghĩ rõ ra. Mỗi người có nhiều vai trò: cá nhân, chồng, cha, thầy giáo, tín hữu, doanh nhân. Không nghĩ rộng thì mất cân bằng: bị công việc nuốt, bỏ bê sức khỏe hay những quan hệ quan trọng. Hãy chia tuyên ngôn theo vai trò và đặt mục tiêu cho từng vai trò. Covey dẫn bản tuyên ngôn của một giám đốc: sứ mệnh là "sống chính trực và tạo khác biệt trong đời người khác", bằng lòng nhân ái, hy sinh, truyền cảm hứng ("Goliath nào cũng thắng được"), và tác động. Các vai trò xếp theo ưu tiên: Chồng, Cha, Con và Anh, Người theo đạo Kitô, Hàng xóm, Người tạo thay đổi, Người học (mỗi ngày học một điều quan trọng).
Mục tiêu hữu hiệu. Mục tiêu dựa trên nguyên tắc thì hợp với quy luật tự nhiên, là của mình chứ không đi mượn, phản ánh giá trị, tài năng và sứ mệnh. Một mục tiêu tốt tập trung vào kết quả chứ không vào hoạt động; xác định mình đang ở đâu và muốn tới đâu, đi thế nào, khi nào là tới; gom năng lượng; cho ý nghĩa; và chuyển thành việc hằng ngày. Nếu chưa có tuyên ngôn, hãy bắt đầu bằng cách xác định các lĩnh vực đời mình và hai ba kết quả quan trọng trong mỗi lĩnh vực. Mục tiêu ngắn hạn để sang Thói quen 3.
Tuyên ngôn sứ mệnh gia đình. Nhiều gia đình sống theo khủng hoảng, tâm trạng, mẹo nhanh. Khi căng thẳng, người lớn hoài nghi, chỉ trích, im lặng hoặc quát tháo, và con cái học cách chạy hoặc đánh. Cốt lõi gia đình là những gì không đổi: tầm nhìn và giá trị chung. Quá trình quan trọng như sản phẩm: lấy ý kiến mọi người, viết nháp, góp ý, sửa, dùng chính chữ của các thành viên. Nhà Covey treo bản tuyên ngôn trên tường phòng sinh hoạt, với những cụm như "âm thanh của tình thương" trong nhà, trật tự, tự lập có trách nhiệm, hợp tác, giúp nhau, phát triển tài năng, quan tâm tới tài năng của nhau, phục vụ người khác. Họ xem lại và chia lại mục tiêu, việc nhà hai lần một năm, vào tháng Chín và tháng Sáu, đầu và cuối năm học.
Tuyên ngôn của tổ chức. Muốn có tác dụng, nó phải đến từ bên trong tổ chức và mọi người cùng tham gia. Ở IBM, lãnh đạo nói đi nói lại IBM vì phẩm giá cá nhân, sự xuất sắc và phục vụ. Trong một khóa Covey dạy ở New York, một học viên ngã bệnh. IBM mời bác sĩ giỏi nhất, rồi cảm thấy vợ anh ở California muốn anh về nhà, họ thuê trực thăng và một chuyến bay riêng đưa anh về, có lẽ tốn nhiều nghìn đô la, vì IBM tin vào phẩm giá cá nhân.
Chuyện khách sạn. Khi Covey dạy 175 quản lý trung tâm thương mại ở một khách sạn, ông gặp kiểu phục vụ tự nhiên, không ai giám sát. Nhân viên lễ tân đề nghị xuống bếp lấy đồ ăn khi dịch vụ phòng đã đóng. Một cậu xách hành lý giải quyết ngay việc ông thiếu bút màu, như thể đó là vinh dự. Có nhân viên đưa ông cuốn sách về các tác phẩm nghệ thuật ở sảnh. Một người lau kính đang trên thang trèo xuống giúp một bà cụ đi khung tập đi rồi mới làm tiếp. Trong bếp có dòng chữ "Phục vụ riêng cho từng người, không thỏa hiệp". Bí quyết là bản tuyên ngôn của chuỗi khách sạn cộng với bản riêng của khách sạn, do mọi người viết, từ người dọn phòng, bồi bàn tới lễ tân. Nó là "trục của một bánh xe lớn", là tiêu chí cho mọi quyết định, cách tuyển, đào tạo, trả lương. Ở một khách sạn khác cùng chuỗi, một lần đồ ăn tới phòng trễ khoảng 15 phút vì bị đổ; sáng hôm sau quản lý dịch vụ phòng gọi xin lỗi và mời bữa sáng miễn phí, vì chính người phục vụ đã tự báo lỗi với sếp. Khác hẳn một bản tuyên ngôn do vài lãnh đạo viết "sau bức tường gỗ gụ".
Không tham gia thì không cam kết. Người ta không cam kết với những gì người khác định sẵn cho đời họ. Covey đặt câu hỏi cho các công ty có tuyên ngôn: bao nhiêu người biết có nó, biết nội dung, đã tham gia viết, tin vào nó và dùng nó để quyết định? Trẻ nhỏ và nhân viên mới có thể nhận một mục tiêu được giao; người trưởng thành cần được tham gia thật. Làm một bản tuyên ngôn tổ chức tốn thời gian, kiên nhẫn, kỹ năng, sự chân thành và can đảm để chỉnh hệ thống, cơ cấu, phong cách quản lý cho khớp. Đổi lại là sự đoàn kết và cam kết.
Gợi ý áp dụng. Một, ghi lại cảm nhận từ bài tập đám tang (sách có bảng mẫu). Hai, viết ra các vai trò của bạn: bạn có hài lòng với hình ảnh đó không? Ba, dành một khoảng thời gian tách hẳn khỏi việc hằng ngày để bắt đầu viết tuyên ngôn. Bốn, gom ghi chú, câu trích, ý tưởng làm tư liệu. Năm, chọn một dự án sắp tới, viết kết quả mong muốn và các bước. Sáu, chia sẻ Thói quen 2 với gia đình hoặc nhóm làm việc và đề nghị cùng viết tuyên ngôn.
Góc nhìn mới của Sean Covey
Góc nhìn mới của Sean Covey: Thói quen 2. Ở buổi họp lớp 20 năm của Trường Kinh doanh Harvard, Clayton Christensen nói về "đo cuộc đời mình thế nào" với thông điệp "Đừng làm hỏng nó". Có bạn cùng lớp xa cách gia đình, có người vào tù, có người bất hạnh; không ai lên kế hoạch như vậy. Họ không nghĩ kỹ điều gì quan trọng và thỏa hiệp từng chút qua năm tháng. Christensen kể hồi mới làm tư vấn, ông được bảo đến làm Chủ nhật để chuẩn bị cuộc họp sáng thứ Hai. Ông nói ông không làm Chủ nhật vì đức tin. Quản lý dời sang thứ Bảy; ông không làm thứ Bảy vì gia đình. Người quản lý quay lại hỏi: "Anh có làm thứ Sáu không?" Bài học: giữ nguyên tắc 100 phần trăm thời gian dễ hơn giữ 98 phần trăm. "Hãy quyết định mình đứng về điều gì, rồi đứng về nó mọi lúc."
Ông cố và khách sạn Little America. Ông cố của Stephen là Stephen Mack Covey, khi chăn cừu bị kẹt trong bão tuyết âm 30 độ ở Wyoming, đã thề nếu sống sót sẽ dựng một chốn trú cho người đi đường. Về sau ông xây khách sạn Covey's Little America ở Wyoming và mở rộng tới Salt Lake City. Stephen được dạy để kế nghiệp nhưng mê dạy học ở trường kinh doanh, sợ nói với cha. Cha ông đáp: "Bố cũng chẳng thích kinh doanh mấy. Hãy làm thầy giáo." Sứ mệnh ngắn gọn của Stephen là khơi mở tiềm năng con người và phủ khắp thế giới bằng kiểu lãnh đạo lấy nguyên tắc làm trung tâm. Định nghĩa lãnh đạo của ông: "truyền đạt cho người khác giá trị và tiềm năng của họ rõ tới mức họ được truyền cảm hứng để tự thấy điều đó." Sean rơm rớm nước mắt, vì bố anh luôn làm vậy với anh.
Cách viết tuyên ngôn sứ mệnh. Đừng nghĩ quá nhiều, không cần hoàn hảo, cứ bắt đầu rồi sửa. Một, viết liền 15 phút không dừng: mình giỏi nhất ở đâu (tự nhận thức), mình cần làm gì (lương tâm), không bị giới hạn thì mình sẽ làm gì (trí tưởng tượng); rồi biên tập thành bản nháp. Hai, đi một nơi yên tĩnh (biển, núi, công viên) và trả lời vài câu: một người từng tạo khác biệt tốt cho bạn, bạn muốn có phẩm chất nào của họ; một lần bạn thấy được truyền cảm hứng sâu sắc; nếu có một thanh dầm thép bắc qua hẻm núi Grand Canyon, bạn sẽ đi qua vì điều gì hay vì ai; một ngày trong thư viện lớn bạn sẽ đọc gì; mười điều bạn rất thích làm; một thứ (con vật, bài hát, chiếc xe, nơi chốn) đại diện cho bạn. Ba, dùng câu trích, bài thơ, bản nhạc yêu thích; tuổi teen hay làm bảng ghép tranh. Bốn, dùng công cụ mẫu Mission Statement Builder của FranklinCovey, trang được ghé nhiều nhất của họ.
Elizabeth Marks. Sean viết bản đầu tiên hồi đại học, giờ đã khoảng bản thứ 20, ngày càng ngắn, giờ chỉ còn một câu. Elizabeth Marks nhập ngũ năm 17 tuổi, bị thương nặng ở Iraq và sợ bị cho giải ngũ vì lý do y tế. Cô viết sứ mệnh "Đủ sức tại ngũ" và mang theo suốt quá trình hồi phục. Cô thành vận động viên bơi khuyết tật phá kỷ lục, vào chương trình Vận động viên Đẳng cấp Thế giới của Lục quân Mỹ và được tuyên bố đủ sức tại ngũ vào tháng 7 năm 2012.
Hiến pháp gia đình. Hồi Sean tuổi teen, bố gọi cả nhà họp để viết "hiến pháp gia đình". Cả bọn kêu ca; Sean đùa một câu kiểu "nhà mình ngon lành, chơi tới bến", và câu đó bị gạch. Bản cuối: nhà là nơi vui, thư giãn, học hỏi, có bạn bè, có phát triển và trật tự, để nuôi những người biết đóng góp. Quá trình đó làm anh thấy mình quan trọng và có mục đích, tạo ra một nếp nhà vui và bền, ai sai thì xin lỗi rồi thử lại. Một người bạn có bản hiến pháp gia đình khoảng 2.000 chữ; cô chú của Sean có bản ba chữ "Không ghế trống"; một người bạn Đan Mạch có bản một chữ "Helsifor", tên căn nhà gỗ của gia đình.
Tuyên ngôn tổ chức không chỉ là chữ trên tường. IKEA: "tạo một cuộc sống hằng ngày tốt hơn cho số đông", bằng đồ nội thất đẹp, dùng tốt, giá thấp. American Girl: qua niềm vui chơi đùa và sự kỳ diệu của một cuốn sách hay, giúp các bé gái tìm thấy chính mình, với những câu chuyện và nhân vật dạy trung thực, can đảm, tử tế, trắc ẩn.
Trường tiểu học A.B. Combs. Ở Raleigh, North Carolina, khoảng một nửa học sinh nghèo hoặc cận nghèo. Năm 2000, đây là một trường chuyên đề đang thất bại: 300 trên 800 chỗ có người học, nhà trường bừa bộn, phụ huynh thờ ơ, giáo viên chán nản. Giám đốc sở dọa đóng chương trình và cho "một tuần nữa để nghĩ ra ý tưởng mới". Hiệu trưởng Muriel Summers hỏi phụ huynh và các nhà tuyển dụng họ muốn gì: người tự khởi động, biết hòa hợp, đặt mục tiêu, giải quyết vấn đề, sống cân bằng, đúng giờ, giải quyết mâu thuẫn. Không ai nhắc điểm thi. Bà từng dự hội thảo 7 thói quen của Stephen ở Washington, D.C. và hỏi ông có dạy được cho trẻ năm tuổi không; ông đáp: "Tôi không thấy lý do gì không." Sứ mệnh mới: "Phát triển những nhà lãnh đạo, từng em một" (lãnh đạo đời mình, không phải làm giám đốc). Giáo viên lồng bảy thói quen vào bài học, kỷ luật tốt lên, mỗi em giữ một sổ theo dõi điểm và mục tiêu, em nào cũng có một vai trò lãnh đạo (chào khách, đọc thông báo, đón đoàn tham quan). Kết quả: điểm từ 84% lên 97%, số học sinh từ 300 lên 800 với danh sách chờ, giá nhà quanh vùng tăng, được bầu là trường chuyên đề số một nước Mỹ năm 2005 và 2014 (28 thứ tiếng được nói ở trường). Mô hình này thành Leader in Me, có mặt ở hơn 5.000 trường trong hơn 50 nước với hơn 2 triệu học sinh.
Lời thách của Sean. Đừng đọc xong chương này mà chưa có bản tuyên ngôn cá nhân, dài hay ngắn, là bài hát hay bảng tranh, miễn là hợp với bạn. Nó "đại diện cho phần cao nhất, tốt nhất trong bạn". Gia đình hãy ngồi lại xác định mình vì điều gì; lãnh đạo hãy viết hoặc sửa tuyên ngôn của tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Bài tập đám tang trong Thói quen 2 là gì?
Covey mời bạn tưởng tượng dự đám tang của chính mình, ba năm sau kể từ hôm nay, với bốn người phát biểu: người trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và người ở cộng đồng. Bạn muốn họ nói gì về mình? Câu trả lời chạm tới những giá trị sâu nhất, hệ thống dẫn đường bên trong.
Vì sao nói mọi thứ được tạo ra hai lần?
Lần đầu trong đầu, lần sau ngoài đời thật. Xây nhà phải có bản thiết kế trước khi đóng cây đinh đầu tiên, thợ mộc đo hai lần cắt một lần. Nếu ta không nhận trách nhiệm cho lần tạo thứ nhất, người khác và hoàn cảnh sẽ viết đời ta theo mặc định.
Làm sao viết bản tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân?
Sean Covey khuyên đừng nghĩ quá nhiều, cứ bắt đầu rồi sửa. Có thể viết liền 15 phút về điều mình giỏi, điều mình cần làm và điều mình mơ làm, hoặc ra một nơi yên tĩnh để trả lời vài câu hỏi. Bản tuyên ngôn nên được xem lại đều đặn và sửa nhiều lần.