Các hệ hình của sự phụ thuộc lẫn nhau

Lòng tin trong quan hệ giống một tài khoản. Chương này của 7 thói quen giải thích Tài khoản Tình cảm, sáu lần gửi lớn và tình thương vô điều kiện.

Tóm tắt

Các hệ hình của sự phụ thuộc lẫn nhau là chương mở đầu Phần ba, nơi Covey giới thiệu Tài khoản Tình cảm, phép ẩn dụ cho lượng lòng tin trong một mối quan hệ. Ông nêu sáu lần gửi lớn, từ hiểu từng người tới xin lỗi chân thành, và bàn về tình thương vô điều kiện.

Ý chính

• Chiến thắng riêng tư phải đi trước chiến thắng chung.
• Không thể dùng lời để thoát khỏi vấn đề đã dùng hành vi để rơi vào.
• Trong các mối quan hệ, việc nhỏ chính là việc lớn.
• Trung thành với người vắng mặt giữ được lòng tin của người có mặt.

Áp dụng ngay hôm nay

Chọn một mối quan hệ quan trọng và làm một lần gửi nhỏ hôm nay: một lời cảm ơn, một lời xin lỗi hay một lần lắng nghe.

Chương: Các hệ hình của sự phụ thuộc lẫn nhau

Đề từ. Câu đề từ của Samuel Johnson: không có tình bạn nếu không có lòng tin, và không có lòng tin nếu không có sự chính trực.

Riêng tư đi trước chung

Riêng tư đi trước chung. Như học đại số trước giải tích, phụ thuộc lẫn nhau hữu hiệu chỉ xây được trên tự lập thật. Không có đường tắt hay nhảy dù xuống. Con đường phía trước "rải đầy mảnh vỡ của những mối quan hệ tan nát" của những người cố làm mà thiếu độ chín. Ở một buổi hội thảo ven biển Oregon, một người đàn ông than mỗi lần ông đi xa, vợ gọi điện tra hỏi mọi thứ. Rồi ông ngượng ngùng thừa nhận đã gặp bà ở một buổi hội thảo khi ông còn đang có vợ. Covey nói ông muốn "sửa nhanh", muốn cầm tua vít chỉnh lại đầu vợ. "Bạn không thể dùng lời để thoát khỏi vấn đề mà bạn đã dùng hành vi để rơi vào." Không có rễ thì không có quả.

Điều quan trọng nhất trong một mối quan hệ. Đó là con người ta, hơn cả điều ta nói hay làm. Kỹ thuật của Đạo đức Nhân cách bề ngoài bị người khác cảm thấy là giả dối. Phụ thuộc lẫn nhau mở ra năng suất, phục vụ và phát triển nhân lên nhiều lần, nhưng cũng đem lại nỗi đau lớn nhất. Ta sống nhiều năm với cơn đau mãn tính (thiếu tầm nhìn, lãnh đạo, quản lý) mà không để ý, nhưng thấy rõ cơn đau cấp tính trong quan hệ, rồi chữa bằng miếng băng dán. Trong quan hệ, trứng vàng là sự cộng hưởng và kết quả từ giao tiếp cởi mở; con ngỗng là chính mối quan hệ.

Tài khoản Tình cảm

Tài khoản Tình cảm. Đây là phép ẩn dụ cho lượng lòng tin trong một mối quan hệ, cảm giác an toàn khi ở với nhau. Gửi vào bằng lịch sự, tử tế, trung thực, giữ lời: có số dư thì ta có thể sai, nói chưa rõ mà vẫn được hiểu. Rút ra bằng thô lỗ, thiếu tôn trọng, cắt lời, phản ứng quá mức, phớt lờ, tùy tiện, phản bội, đe dọa: tài khoản thấu chi thì như đi trên bãi mìn, phải đo từng chữ. Hôn nhân thiếu những lần gửi đều đặn sẽ trượt từ hiểu nhau sâu sang "chung sống cho xong" (hai lối sống độc lập, nhịn nhau) rồi sang thù địch: chiến tranh lạnh, được giữ lại bởi con cái, áp lực xã hội, thể diện, hoặc ra tòa. Quan hệ lâu dài cần gửi đều, vì kỳ vọng thay đổi làm những lần gửi cũ bốc hơi. Với một người bạn cũ thì khác: gặp lại vẫn thân như xưa vì những lần gửi trước còn đó.

Cậu con trai tuổi mới lớn. Toàn mệnh lệnh ("dọn phòng đi, cài khuy áo, vặn nhỏ đài, cắt tóc đi, đổ rác đi") là rút nhiều hơn gửi, nên cậu sẽ không nghe lời khuyên về những quyết định lớn. Cách chữa: gửi thật, như một cử chỉ tử tế (cuốn tạp chí trượt ván), giúp một dự án, đi xem phim hay ăn kem, và trên hết là lắng nghe mà không phán xét, không giảng đạo, không "đọc tự truyện của mình" vào chuyện của con. Lúc đầu cậu có thể nghi ("bố lại định giở trò gì đây?"). Nóng ruột ("bố mẹ đã làm bao nhiêu cho con...") là một lần rút lớn. "Sửa nhanh chỉ là ảo ảnh." "Đừng nhổ hoa lên để xem rễ mọc tới đâu."

Sáu lần gửi lớn

Sáu lần gửi lớn.

Một, hiểu từng người. Đây là chìa khóa cho mọi lần gửi khác: thứ là lần gửi với bạn có thể là lần rút với người kia. "Sứ mệnh của người này là chuyện vặt của người kia." Điều quan trọng với họ phải quan trọng với bạn như chính họ quan trọng với bạn. Một người bạn của Covey đưa con trai mê bóng chày đi xem mọi đội của giải nhà nghề thi đấu, mất hơn sáu tuần và rất nhiều tiền. Khi được hỏi "anh thích bóng chày tới thế à?", ông đáp: "Không, tôi thích con trai tôi tới thế." Một giáo sư đại học có cậu con trai mê làm đồ bằng tay, khác hẳn đời sống học thuật của ông; những lần ông cố gửi đều bị con coi là chê hay so sánh. Ông cùng con xây một mô hình Vạn Lý Trường Thành quanh nhà trong hơn một năm rưỡi. Cậu con dần muốn phát triển trí óc, và quan hệ thành nguồn vui. Nghĩa sâu của Quy tắc Vàng: hiểu người khác sâu như bạn muốn được hiểu, rồi đối xử theo đó. "Đối xử với mọi người như nhau bằng cách đối xử với mỗi người một khác."

Hai, để ý những việc nhỏ. Một lần đi chơi riêng của Covey với hai con trai, Stephen sáu tuổi và Sean bốn tuổi. Sean ngủ quên trong rạp, Covey bế con ra xe và đắp áo khoác cho con. Tối đó Stephen trả lời cộc lốc, rồi quay mặt vào tường khóc: "Bố ơi, nếu con lạnh, bố có đắp áo cho con không?" Điều quan trọng nhất đêm đó là một cử chỉ thương vô ý với em trai. "Trong các mối quan hệ, việc nhỏ chính là việc lớn." Người ta mềm yếu bên trong, kể cả khi vẻ ngoài cứng cỏi.

Ba, giữ lời hứa. Giữ một lời hứa là lần gửi lớn; thất hứa một chuyện quan trọng là lần rút khổng lồ, người kia sẽ không tin lời hứa sau. Quy tắc của Covey khi làm cha: không bao giờ hứa điều mình không giữ được; hứa cẩn thận, ít, tính trước những chuyện bất ngờ; nếu có chuyện, vẫn giữ lời hoặc giải thích đầy đủ và xin được miễn. Giữ lời đều đặn xây "những cây cầu tin cậy" để con nghe khi bố nói "nếu con làm vậy, bố hứa kết quả sẽ thế này".

Bốn, làm rõ kỳ vọng. Kỳ vọng mơ hồ hay mâu thuẫn về vai trò và mục tiêu là gốc của gần như mọi khó khăn trong quan hệ. Sếp và nhân viên đều tưởng người kia sẽ viết bản mô tả công việc. "Tôi làm đúng như anh bảo, đây là báo cáo." "Mục tiêu là giải quyết vấn đề, không phải phân tích nó." Ai cho cá ăn, ai đổ rác. Nhiều kỳ vọng là ngầm, như vai trò trong hôn nhân. Trong mọi tình huống mới, hãy bày hết kỳ vọng ra, đừng coi chúng là hiển nhiên. Ban đầu tốn thời gian và can đảm, nhưng tiết kiệm nhiều về sau.

Năm, thể hiện sự chính trực. Trung thực là làm lời nói khớp với thực tế; chính trực là làm thực tế khớp với lời nói (giữ lời, đáp đúng kỳ vọng). Một biểu hiện cốt lõi là trung thành với người vắng mặt: bênh người không có mặt để giữ lòng tin của người đang có mặt. Nói xấu sếp sau lưng, hay kể chuyện riêng của người khác ("đáng lẽ tôi không nên kể, nhưng...") báo cho người nghe biết bạn cũng sẽ làm vậy với họ. Chính trực là đối xử với mọi người theo cùng một bộ nguyên tắc, có khi phải can đảm đối chất: "được tin còn lớn hơn được yêu", và về lâu dài người được tin cũng sẽ được yêu. Con trai út Joshua hay hỏi "Bố có thương con không?" mỗi khi thấy Covey thiếu kiên nhẫn với người khác. Khi dạy học, ông thấy "chìa khóa của chín mươi chín người là một người": cách bạn đối xử với một người cho thấy bạn nghĩ gì về chín mươi chín người kia. Nói dối là bất kỳ lời nói hay hành vi nào có ý lừa.

Sáu, xin lỗi chân thành khi rút. "Tôi sai rồi." "Tôi đã không tôn trọng bạn, tôi rất tiếc." "Tôi làm bạn mất mặt trước bạn bè, tôi không có quyền làm vậy." Xin lỗi cần tính cách và sự vững vàng; người bất an thì biện hộ và xin lỗi cho có. "Đã cúi thì cúi cho thấp." Covey dẫn Leo Roskin: chính kẻ yếu mới tàn nhẫn; sự dịu dàng chỉ có ở người mạnh. Một lần đang viết về sự kiên nhẫn, Covey gắt với con trai David vì cậu đập cửa phòng tắm, và bắt cậu về phòng. Rồi ông thấy một đứa con khác đang chảy máu ở hành lang vì bị va khuỷu tay khi chơi bóng; David chỉ đang cố lấy khăn ướt nhưng Maria trong phòng tắm không mở cửa. Covey xin lỗi. David đáp: "Con không tha cho bố đâu. Vì tuần trước bố cũng làm y như vậy." Xin lỗi lặp đi lặp lại mà không đổi thì thành lần rút. Người ta tha lỗi của đầu óc (phán đoán sai), nhưng không dễ tha lỗi của tấm lòng (ý xấu, kiêu ngạo che đậy).

Thương vô điều kiện

Luật của tình thương và luật của đời sống. Tình thương vô điều kiện giúp người khác thấy an toàn, được công nhận, và khuyến khích họ sống theo những luật cơ bản của đời sống: hợp tác, đóng góp, tự kỷ luật, chính trực. Nó không phải nuông chiều; vẫn khuyên, vẫn đặt giới hạn và hệ quả, nhưng thương bất kể. Tình thương có điều kiện đẩy người ta vào thế phòng thủ để chứng minh "tôi có giá trị không cần anh": đó là chống đối phụ thuộc (counterdependence), nấc thấp nhất của thang trưởng thành. "Sự nổi loạn là cái nút thắt của trái tim, không phải của khối óc."

Con trai ông trưởng khoa. Một trưởng khoa ở một trường danh tiếng để dành tiền nhiều năm cho con vào học ở đó, nơi ba thế hệ trong nhà đã học. Cậu con không chịu. Năn nỉ, kể cả nghe con với ý đồ thuyết phục, đều cho thấy tình thương có điều kiện và làm cậu cứng hơn. Hai vợ chồng làm một cuộc "viết lại kịch bản" khó khăn, quyết thương con vô điều kiện dù con chọn gì, và nói với con điều đó (không phải để lèo lái). Một tuần sau cậu nói sẽ không học trường đó. Họ đã chuẩn bị, vẫn thương con, đời sống vẫn bình thường. Khi không còn phải bảo vệ lập trường, cậu tự xét lại, thấy mình muốn học, nộp đơn và báo cho bố. Ông bố lại chấp nhận trọn vẹn, vui "nhưng không quá mức", vì đã học được cách thương không điều kiện. Sách cho biết một số chi tiết của chuyện này đã được đổi để giữ riêng tư.

Dag Hammarskjöld và người cộng sự. Hammarskjöld nói: hiến trọn mình cho một người còn cao quý hơn miệt mài vì sự cứu rỗi của đám đông. Bạn có thể dành 8 tới 12 tiếng mỗi ngày cho hàng nghìn người và dự án mà vẫn không có quan hệ thật với vợ chồng, đứa con tuổi mới lớn hay người cộng sự thân nhất. Sau 25 năm tư vấn, Covey thấy nhiều vấn đề tổ chức xuất phát từ quan hệ trục trặc ở cấp cao nhất. Ông kể về người phó của mình: hai bên mơ hồ về vai trò, mục tiêu, giá trị, cách quản lý; Covey tránh đối chất nhiều tháng, và ấm ức tích dần. Đọc Hammarskjöld xong, ông lấy can đảm, tập trước trong đầu, đặt cuộc nói chuyện trên nguyên tắc chứ không trên cách làm, và run lên khi chờ. Hóa ra người kia cũng đang trải qua đúng quá trình đó và mong được nói chuyện. Qua nhiều lần gặp họ gỡ từng vấn đề và thành một đội bổ sung cho nhau, quý nhau sâu sắc.

Vấn đề P là cơ hội PC. Mỗi vấn đề P là một cơ hội PC, một dịp gửi vào Tài khoản Tình cảm. Cha mẹ coi chuyện của con là cơ hội đầu tư vào quan hệ ("đây là một cơ hội tốt...") sẽ chuyển tương tác từ trao đổi qua lại sang thay đổi con người. Một chuỗi cửa hàng bách hóa coi mỗi phàn nàn của khách là dịp xây quan hệ, phục vụ vui vẻ và thêm một dặm, và có được lòng trung thành sâu. Từ đây sách đi vào Thói quen 4, 5, 6: phụ thuộc lẫn nhau hữu hiệu chỉ có ở người tự lập thật, và không đạt được bằng kỹ thuật đàm phán, lắng nghe phản chiếu hay giải quyết vấn đề sáng tạo nếu tách khỏi tính cách.

Câu hỏi thường gặp

Tài khoản Tình cảm là gì?

Đó là phép ẩn dụ cho lượng lòng tin trong một mối quan hệ. Ta gửi vào bằng lịch sự, tử tế, trung thực, giữ lời, và rút ra bằng thô lỗ, phớt lờ, phản bội. Khi số dư cao, ta có thể sai mà vẫn được hiểu; khi tài khoản thấu chi, phải đo từng chữ.

Sáu lần gửi lớn vào Tài khoản Tình cảm là gì?

Covey nêu sáu lần gửi: hiểu từng người, để ý những việc nhỏ, giữ lời hứa, làm rõ kỳ vọng, thể hiện sự chính trực và xin lỗi chân thành khi rút. Hiểu từng người là chìa khóa cho mọi lần gửi khác, vì thứ quý với bạn có thể chẳng quý với người kia.

Vì sao Covey nói được tin còn hơn được yêu?

Chính trực là đối xử với mọi người theo cùng một bộ nguyên tắc, kể cả khi phải can đảm đối chất. Nói xấu người vắng mặt cho người nghe thấy bạn cũng sẽ làm vậy với họ. Theo Covey, được tin còn lớn hơn được yêu, và về lâu dài người được tin cũng sẽ được yêu.