Thói quen 6. Cộng hưởng

Written By

Toàn thể lớn hơn tổng các phần. Thói quen 6 bàn về cộng hưởng, ba mức giao tiếp, trân trọng khác biệt và cách tìm phương án thứ ba.

Tóm tắt

Thói quen 6 là thói quen hợp tác sáng tạo, nơi toàn thể lớn hơn tổng các phần. Covey coi cộng hưởng là đỉnh của các thói quen, mô tả ba mức giao tiếp theo lòng tin, kể chuyện tìm phương án thứ ba, và nhấn mạnh rằng cốt lõi là trân trọng khác biệt.

Ý chính

  • Một cộng một có thể bằng ba hoặc hơn.
  • Giống nhau không phải là hợp nhất, đoàn kết là bổ sung cho nhau.
  • Phương án thứ ba cao hơn cả cách của anh lẫn cách của tôi.
  • Nếu hai người cùng một ý kiến thì một người là thừa.

Áp dụng ngay hôm nay

Ở lần bất đồng tới, hãy nói: tốt, anh nhìn khác, giúp tôi thấy điều anh thấy.

Thói quen 6. Cộng hưởng

Nguyên tắc hợp tác sáng tạo. Câu đề từ lấy từ diễn văn nhậm chức của George H. W. Bush: trong những điều cốt yếu, hãy đoàn kết; trong những điều quan trọng, hãy đa dạng; trong mọi điều, hãy rộng lượng.

Đỉnh của các thói quen

Đỉnh của các thói quen. Churchill nói cả đời ông là sự chuẩn bị cho giờ phút ấy; các thói quen khác cũng là sự chuẩn bị cho cộng hưởng, "hoạt động cao nhất của đời sống", phép thử và biểu hiện thật của mọi thói quen kia. Cộng hưởng ở mức cao nhất dồn bốn năng lực của con người, động cơ Cùng thắng và kỹ năng thấu cảm vào những thách thức khó nhất để tạo ra phương án mới. Đó là cốt lõi của lối lãnh đạo và làm cha mẹ lấy nguyên tắc làm trung tâm.

Định nghĩa. Toàn thể lớn hơn tổng các phần; mối quan hệ giữa các phần cũng là một phần, và là phần xúc tác, trao sức, gắn kết, hứng khởi nhất. Sáng tạo cũng đáng sợ vì không biết kết quả, nên cần sự an toàn nội tại rất lớn để rời "trại căn cứ" và thành người mở đường. Thiên nhiên đầy ví dụ: hai cây trồng gần nhau làm đất tốt hơn; hai miếng gỗ ghép lại chịu lực nhiều hơn tổng hai miếng riêng lẻ; một cộng một bằng ba hoặc hơn. Đời sống gia đình, kể cả cách một đứa trẻ được thụ thai, cũng là cộng hưởng. Cốt lõi của cộng hưởng là trân trọng khác biệt: tôn trọng chúng, xây trên điểm mạnh, bù cho điểm yếu, kể cả khác biệt về xã hội, trí tuệ, cảm xúc. Đó là một kịch bản mới cho thế hệ sau: phục vụ, tin cậy, cho đi, quan tâm nhiều hơn; ít phòng thủ, ít chính trị, ít chiếm hữu hơn.

Giao tiếp cộng hưởng. Mở lòng và đầu óc cho những khả năng mới. Nó hoàn tất chứ không bỏ Thói quen 2: cái đích trong đầu là một điều tốt hơn hẳn, vừa an toàn vừa phiêu lưu, và sự thấu hiểu lẫn nhau tạo đà. Nhiều người bị viết kịch bản giao tiếp phòng thủ nên chưa từng trải nghiệm nó, trừ vài dịp bên lề như tinh thần đồng đội trong thể thao hay lúc khẩn cấp. Nó đòi hỏi sự an toàn cá nhân, khả năng chịu đựng sự mơ hồ cao, và sự vững vàng đến từ nguyên tắc chứ không từ nhu cầu chắc chắn.

Cộng hưởng trong lớp học. Những lớp học tuyệt vời "chao đảo bên bờ hỗn loạn": một môi trường an toàn, rồi động não (đánh giá xếp sau sáng tạo), rồi một hướng đi mới chung, khi cả nhóm đồng ý gác kịch bản cũ để viết kịch bản mới. Trong lớp triết lý lãnh đạo của Covey cho sinh viên năm cuối, khoảng ba tuần sau khi bắt đầu, một sinh viên kể những trải nghiệm cá nhân rất mạnh; cả lớp lắng xuống trong khiêm nhường và kính trọng. Họ bỏ đề cương và sách giáo khoa, cùng viết một cuốn sách về các nguyên tắc lãnh đạo, và tạo ra một văn hóa gắn bó kéo dài nhiều năm, với những buổi họp mặt cựu học viên. Lòng tin tới nhanh vì họ đã trưởng thành và khao khát điều có ý nghĩa. Ai từng bị bỏng vì một lần suýt cộng hưởng rồi trượt vào hỗn loạn thì dựng hàng rào: đặt luật mới vì vài người lạm dụng, hay đối tác viết hợp đồng theo kịch bản xấu nhất.

Tính chân thật mở đường. Những lúc đáng nhớ nhất trong công việc tư vấn của Covey thường là cộng hưởng: sớm có một khoảnh khắc chân thật can đảm, rồi người khác mở lòng theo. Carl Rogers viết: "Điều riêng tư nhất lại là điều phổ quát nhất." Sự chân thật làm người khác thấy an toàn; người ta bắt đầu nói với nhau bằng nửa câu, hệ hình và phương án mới xuất hiện, thường kết thúc bằng một quyết định thực tế.

Cộng hưởng trong kinh doanh. Cả công ty của Covey lên núi để viết tuyên ngôn sứ mệnh. Bản nháp nhường chỗ cho việc "nghĩ thành tiếng" và tiếp ý nhau. Bản cuối viết rằng sứ mệnh của họ là trao sức cho con người và tổ chức để nâng rõ rệt năng lực làm việc, nhằm đạt những mục đích xứng đáng, qua việc hiểu và sống theo lối lãnh đạo lấy nguyên tắc làm trung tâm. Quá trình đó khắc nó vào tim mọi người. Ở một công ty bảo hiểm, thay cho các bài thuyết trình, lãnh đạo viết những "sách trắng" ẩn danh về các vấn đề lớn, đọc trước, rồi tới họp để nghe và sáng tạo chứ không để bảo vệ ý mình; nửa ngày đầu học Thói quen 4 tới 6. Sự chán ngắt thành hứng khởi, các đề xuất cũ thành lỗi thời, và họ có một cách hiểu mới về thách thức trung tâm cùng một tầm nhìn chung. Ai đã trải qua cộng hưởng thì không còn như cũ, nhưng không thể dựng lại y nguyên: "ta không bắt chước bậc thầy, ta đi tìm điều bậc thầy đã tìm."

David Lilienthal và Ủy ban Năng lượng Nguyên tử. Sau Thế chiến II, ông dành nhiều tuần để xây Tài khoản Tình cảm giữa các thành viên (chia sẻ xuất thân, hy vọng, mối lo, hệ hình), mặc lời chê là "kém hiệu suất". Kết quả là một nhóm gần gũi, sáng tạo, không phòng thủ; khi bất đồng, họ nghĩ "chắc trong ý kiến của anh có điều gì tôi chưa hiểu".

Ba mức giao tiếp và phương án thứ ba

Ba mức giao tiếp. Sơ đồ trong sách gắn mức giao tiếp với lòng tin. Lòng tin thấp cho giao tiếp phòng thủ, kiểu pháp lý, dẫn tới Thắng/Thua hay Thua/Thua. Mức giữa là tôn trọng: lịch sự nhưng chưa thấu cảm, hiểu bằng trí óc mà chưa xét các hệ hình bên dưới; kết quả là thỏa hiệp, một cộng một bằng một rưỡi, một dạng thấp của Cùng thắng, hai bên cho và nhận nhưng không sáng tạo. Lòng tin cao cho cộng hưởng: một cộng một có thể thành tám, mười sáu hay một nghìn sáu trăm, giải pháp tốt hơn mọi đề xuất ban đầu, người ta vui khi làm, một tiểu văn hóa hình thành, cân bằng P/PC. Nếu không cộng hưởng được và Không giao kèo cũng không khả thi, tinh thần thật lòng cố gắng vẫn cho một thỏa hiệp tốt hơn.

Câu cá tìm phương án thứ ba. Người chồng định cả tuần cắm trại và câu cá ở căn nhà gỗ bên hồ, thuyền đã thuê, các con trai háo hức. Người vợ muốn thăm mẹ đang ốm ở cách 250 dặm (khoảng 400 km). Cãi theo lập trường ("Mẹ em quan trọng hơn câu cá" / "Chồng và con trai em quan trọng hơn mẹ em") kết thúc bằng thỏa hiệp: mỗi người một ngả, áy náy, hậm hực, và chuyện đó bị nhắc đi nhắc lại nhiều năm làm bằng chứng cho sự vô tâm. Những chuyện như vậy chia rẽ gia đình. Nếu có Tài khoản Tình cảm dồi dào, tư duy Cùng thắng và lắng nghe thấu cảm, họ sẽ tìm phương án thứ ba (Phật giáo gọi là "trung đạo", ở đây "giữa" nghĩa là cao hơn, là đỉnh tam giác, chứ không là thỏa hiệp). Mỗi người hiểu sâu nhu cầu của người kia, hai người ngồi cùng một phía của vấn đề. Ý tưởng có thể là: người vợ đi thăm mẹ vào một dịp khác trong tháng, người chồng lo việc nhà hay thu xếp người giúp; hoặc cả nhà cắm trại, câu cá gần nhà bà, cùng anh chị em họ, cô dì chú bác. Giải pháp cộng hưởng xây cả P lẫn PC: chuyển hóa chứ không giao dịch.

Cộng hưởng tiêu cực. Năng lượng tiêu cực là kể tội người khác, chơi chính trị, ganh đua, giữ thân, đoán già đoán non: "một chân đạp ga, chân kia đạp phanh", và phần lớn người ta chỉ đạp ga mạnh hơn (thêm áp lực, thêm lời lẽ). Người phụ thuộc dùng quyền lực vị trí (Thắng/Thua) hay sự được ưa (Thua/Thắng); người bất an muốn người khác giống mình. Nhưng "giống nhau không phải là hợp nhất; đồng phục không phải là đoàn kết. Đoàn kết là bổ sung cho nhau." Giống nhau thì nhàm và không sáng tạo. Chìa khóa của cộng hưởng giữa người với người là cộng hưởng bên trong một người: sự an toàn từ Thói quen 1 tới 3 và việc dùng cả hai bán cầu não, trái logic, phải trực giác, thành một "cộng hưởng tâm trí".

Bữa trưa ở Orlando. Ở một hội thảo mang tên "Quản lý bằng não trái, lãnh đạo bằng não phải", Covey ăn trưa với một vị chủ tịch công ty và vợ ông. Não trái của ông đòi chi tiết ("cho anh cái gì cụ thể đi"), còn não phải của bà chỉ có một "cảm giác về các ưu tiên"; ông chất vấn "em có đang sống nơi em muốn sống không?". Covey đùa họ là "hai người nửa bộ não sống với nhau", nhưng họ có hai đứa con: "Hai người đã cộng hưởng đấy! Một cộng một bằng bốn. Chắc hai người đã trân trọng khác biệt!"

Trân trọng khác biệt

Trân trọng khác biệt. Ta nhìn thế giới không như nó là mà như ta là. Nghĩ mình khách quan, có "siêu thị lực", sẽ giới hạn ta; người hữu hiệu đủ khiêm nhường và kính trọng để nhận ra giới hạn nhận thức của mình và đón dữ liệu từ người khác. Cả hai có thể cùng đúng, như với bức hình cô gái và bà già: "chuyện này không thuộc về logic mà thuộc về tâm lý". Hãy đáp: "Tốt! Anh nhìn khác! Giúp tôi thấy điều anh thấy." "Nếu hai người có cùng một ý kiến thì một người là thừa." Trân trọng khác biệt khẳng định người kia, cho họ không khí tâm lý, và nhấc chân khỏi phanh.

Trường học của các con vật. Ngụ ngôn của Tiến sĩ R. H. Reeves: các con vật phải học đủ mọi môn, chạy, leo, bơi, bay. Con vịt bơi giỏi mà tập chạy nhiều tới mức mất cả tài bơi; con thỏ suy sụp vì phải học bù môn bơi; con sóc bực bội với môn bay; con đại bàng bị phạt vì cứ làm theo cách riêng; một con lươn khác thường, môn nào cũng làng nhàng, lại thành thủ khoa; lũ chó đồng cỏ bỏ ra ngoài và cùng con lửng mở trường riêng. Ép mọi người giống nhau là phá hủy điểm mạnh của họ.

Phân tích trường lực. Theo mô hình của Kurt Lewin, mọi mức kết quả hiện tại là thế cân bằng giữa lực đẩy (tích cực, hợp lý, logic, có ý thức, kinh tế) và lực cản (tiêu cực, cảm xúc, phi logic, vô thức, xã hội và tâm lý), cả hai đều có thật. Lấy ví dụ không khí gia đình (tôn trọng, an toàn, cởi mở): chỉ tăng lực đẩy thì như đẩy một chiếc lò xo, càng đẩy càng khó và nó bật lại (hiệu ứng yo-yo), tới mức người ta kết luận "con người vốn thế". Cộng hưởng tác động thẳng vào lực cản: với động cơ của Thói quen 4, kỹ năng của Thói quen 5 và sự tương tác của Thói quen 6, ta tạo không khí an toàn để nói về chúng, "làm tan băng" chúng và biến chúng thành lực đẩy. Khi mọi người tham gia, vấn đề thành của họ, mục tiêu chung xuất hiện, cả tập thể đi lên và tạo ra văn hóa mới.

Các vụ kiện. Covey hỏi những bên đang giận nhau có muốn thử Cùng thắng và trao đổi không; những vấn đề giằng co nhiều tháng được giải quyết trong vài giờ hay vài ngày, thường tốt hơn thỏa hiệp ở tòa và giữ được quan hệ. Một nhà sản xuất bị một khách hàng công nghiệp lâu năm kiện; Thói quen 5 cho thấy một hiểu lầm ban đầu bị đẩy lên bởi những lời buộc tội, trong khi hai bên đều thiện chí, và vụ việc được giải quyết nhanh. Một nhà phát triển đất tranh chấp với ngân hàng: chuyện tịch biên, vòng luẩn quẩn thiếu vốn, đường sá cỏ mọc, chủ nhà và chính quyền thành phố bực bội, hàng chục nghìn đô la phí luật sư. Cuộc họp bắt đầu lúc 8 giờ sáng, luật sư ngân hàng dặn các quan chức không nói gì. Covey dạy Thói quen 4 tới 6 trong 90 phút, viết mối lo của ngân hàng lên bảng đen; các quan chức mở lời bất chấp luật sư (họ lo "liệu mình có lấy lại được tiền không"). Tới 11 giờ họ thấy được hiểu, rồi nghe mối lo của nhà phát triển. Tới trưa thì cộng hưởng; 12 giờ 45 đã có kế hoạch để trình Hội chủ nhà và thành phố. Vụ kiện được hủy, dự án hoàn tất. Kiện tụng nên là tòa án cuối cùng, chứ không là chỗ tìm tới đầu tiên.

Cả thiên nhiên đều cộng hưởng. Sinh thái là cộng hưởng; sức mạnh của bảy thói quen nằm ở quan hệ giữa chúng. Sự tham gia thật và bền giải phóng sáng tạo và cam kết (Covey gợi tới cách làm của doanh nghiệp Nhật). Cộng hưởng là thành tựu đỉnh của mọi thói quen. Trong Vòng Ảnh hưởng của bạn có: cộng hưởng bên trong (tôn trọng cả mặt phân tích lẫn mặt sáng tạo của mình), không coi lời xúc phạm là chuyện cá nhân, tránh năng lượng tiêu cực, tìm điều tốt ở người khác, can đảm cởi mở, trân trọng khác biệt ("Tốt! Anh nhìn khác"), và tìm phương án thứ ba, vì gần như luôn có một phương án như vậy.

Gợi ý áp dụng. Một, nghĩ tới một người nhìn mọi chuyện khác bạn, hỏi ý họ về một dự án hiện tại như bậc đá tới phương án thứ ba. Hai, liệt kê những người làm bạn khó chịu: nếu bạn vững vàng hơn bên trong, quan điểm của họ có dẫn tới cộng hưởng không? Ba, chọn một tình huống cần làm việc nhóm: điều kiện nào hỗ trợ cộng hưởng, và bạn làm được gì để tạo ra chúng? Bốn, ở lần bất đồng tới, hãy hiểu những mối lo bên dưới lập trường và cùng giải quyết chúng một cách sáng tạo.

Góc nhìn mới của Sean Covey

Góc nhìn mới của Sean Covey: Thói quen 6. Larry Page và Sergey Brin gặp nhau ở Stanford, một người dẫn đoàn tân sinh viên, một người mới tới, và thấy nhau khó ưa, bất đồng gần như mọi chuyện: Sergey ham vui, không ngồi yên được; Larry kín đáo, từng làm một chiếc máy in bằng LEGO. Khi làm luận án của Larry, họ tìm kiếm theo đường liên kết thay vì theo từ, xếp hạng trang theo liên kết, và gọi nó là "BackRub". Những chiếc máy tính rẻ tiền chiếm hết phòng Larry, suýt làm sập mạng của trường, rồi dời sang gara của một người bạn. Giờ nó là Google, với hơn một tỷ người dùng. Họ cần khác biệt của nhau.

Tin vào phương án thứ ba. Từ kinh nghiệm với hàng nghìn tổ chức, FranklinCovey thấy cộng hưởng có tác dụng trong phần lớn trường hợp, vì đời sống là môn thể thao đồng đội. Phải tin có một giải pháp tốt hơn, gác cái tôi sang bên, và cần trí tuệ tập thể. Sean nhắc chín loại trí thông minh của Howard Gardner: không gian, ngôn ngữ, logic toán học, vận động, âm nhạc, giao tiếp với người khác, hiểu bản thân, tự nhiên học, hiện sinh. Trò chuyện là viên gạch nền: Wilbur Wright nói ngay trước khi mất rằng gần như mọi thứ anh em ông làm đều đến từ những cuộc trò chuyện, gợi ý và tranh luận giữa hai người.

Nhà khí tượng truyền hình Travis Koshko. Cuộc thi "Bảo đảm ba độ" của anh (có giải khi nhiệt độ cao nhất dự báo lệch từ ba độ trở lên) trở nên nhạt vì hiếm khi phải trả giải. Anh và Josephine, nhân viên kinh doanh muốn tăng doanh thu, nghĩ ra một giải độc đắc khởi điểm 19 đô la (số kênh), tăng 5 đô la mỗi ngày dự báo đúng, và về lại từ đầu khi dự báo trượt. Số người đăng ký tăng vọt, có một chuỗi 41 ngày liền, nhà tài trợ rất vui; ai cũng thắng.

Đội bổ sung cho nhau. Lời khuyên của Stephen: đừng xây đời sống cảm xúc quanh điểm yếu của người khác; hãy chạy bằng điểm mạnh và bổ sung cho nhau. Khi làm giám đốc điều hành Covey Leadership Center, ông nhận ra "tôi không giỏi việc này, tôi là thầy giáo", và tuyển người điều hành giỏi mà không thấy cái tôi bị đe dọa. Cộng hưởng lớn nhất đời ông là cuộc hôn nhân với Sandra: bà xuất thân khiêm tốn (mẹ là người Đức nhập cư, bố là thầy dạy sử), còn ông lớn lên khá giả; hai người va nhau chuyện tiết kiệm (như chuyện kem hai tầng). Bà cho ông những nhận xét thẳng ("Anh nghiêm quá, lại nhiều sơ đồ quá. Người ta muốn nghe chuyện kể, như Ken [Blanchard] ấy"), và ông quý những nhận xét đó hơn của bất kỳ ai.

Cộng hưởng với khách hàng: LEGO. Từ năm 1949 LEGO bán bộ lắp ráp đóng gói sẵn. Năm 2005, sau khi người hâm mộ đòi được tự thiết kế, hãng tung phần mềm miễn phí LEGO Digital Designer. Người dùng bẻ khóa mã nguồn để xem kho màu và mua ít viên gạch thừa hơn; LEGO đón nhận điều đó, lắng nghe và trân trọng khác biệt.

Năm bước tới cộng hưởng. Một, xác định vấn đề hay cơ hội. Hai, cách của họ (hiểu người trước). Ba, cách của tôi (tìm cách được hiểu). Bốn, động não (tạo phương án mới). Năm, con đường cao hơn (tìm giải pháp tốt nhất). Một đồng nghiệp của Sean muốn dành thứ Bảy cho việc nhà, còn chồng cô muốn cả nhà đi công viên. Sau một buổi nói chuyện tối thứ Sáu, họ liệt kê việc nhà, thấy lũ trẻ sẽ không chịu nổi, và chọn đi công viên buổi sáng lúc trời mát, mang theo nước ngọt, rồi về làm việc nhà. Ít ai càu nhàu, cả hai đều vui; họ gọi đó là "thứ Bảy cộng hưởng". Sean kết: cộng hưởng là thói quen tối hậu, "trái ngọt của một đời sống hữu hiệu"; trong cuộc họp, hãy nói thành tiếng: "Tốt. Anh nhìn khác!"

Câu hỏi thường gặp

Cộng hưởng là gì trong 7 thói quen?

Cộng hưởng nghĩa là toàn thể lớn hơn tổng các phần, như hai miếng gỗ ghép lại chịu lực nhiều hơn tổng hai miếng riêng lẻ. Covey coi đó là hoạt động cao nhất của đời sống, phép thử của mọi thói quen kia, và cốt lõi của nó là trân trọng khác biệt.

Ba mức giao tiếp gồm những mức nào?

Lòng tin thấp cho giao tiếp phòng thủ, dẫn tới Thắng/Thua hay Thua/Thua. Mức giữa là tôn trọng, lịch sự nhưng chưa thấu cảm, cho ra thỏa hiệp, một cộng một bằng một rưỡi. Lòng tin cao cho cộng hưởng, nơi giải pháp tốt hơn mọi đề xuất ban đầu.

Phương án thứ ba khác thỏa hiệp thế nào?

Thỏa hiệp là mỗi bên nhường một ít và thường để lại áy náy. Phương án thứ ba là đỉnh của tam giác, cao hơn cả hai lập trường ban đầu. Trong chuyện câu cá và thăm mẹ ốm, hai vợ chồng có thể cùng tìm ra một kế hoạch mà cả hai thấy tốt hơn.