Lại từ trong ra ngoài

Covey kể năm nghỉ phép ở Hawaii, những chuyến xe trò chuyện với vợ và ý tưởng người chuyển tiếp. Sean tóm bảy thói quen thành 21 thực hành.

Tóm tắt

Lại từ trong ra ngoài là chương kết, nơi Covey kể năm nghỉ phép ở Hawaii và những chuyến xe trò chuyện mỗi ngày với Sandra. Ông nói về việc làm người chuyển tiếp, chặn kịch bản xấu ở thế hệ mình, còn Sean tóm bảy thói quen thành 21 thực hành.

Ý chính

• Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống.
• Chuyện tưởng vặt vãnh thường có rễ trong trải nghiệm cảm xúc sâu.
• Một khuynh hướng chạy qua nhiều thế hệ có thể dừng lại ở bạn.
• Chỉ có hai di sản bền lâu: rễ và cánh.

Áp dụng ngay hôm nay

Dành 20 phút hôm nay trò chuyện với một người thân về một kỷ niệm tuổi thơ, chỉ nghe, không dò hỏi.

Những chuyến xe ở Hawaii

Kỳ nghỉ dài ở Hawaii. Gia đình Covey có một năm nghỉ phép ở Laie, bờ bắc đảo Oahu, để ông viết. Trong thư viện một trường đại học, ông đọc được một đoạn văn nói rằng giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, và chìa khóa của trưởng thành và hạnh phúc là cách ta dùng khoảng trống ấy. Với ông đó là "một ý tưởng đã tới lúc", như một cuộc cách mạng bên trong; ông thành "người quan sát sự tham gia của chính mình".

Những chuyến xe Honda. Ông và Sandra bắt đầu trò chuyện sâu mỗi ngày. Họ chở hai đứa con chưa tới tuổi đi học trên chiếc xe máy địa hình Honda 90 màu đỏ cũ, băng qua những cánh đồng mía tới một bãi biển vắng để ăn trưa, khoảng hai giờ mỗi ngày, mọi ngày, suốt một năm. Câu chuyện dần chuyển từ chuyện bên ngoài sang thế giới bên trong: cách mỗi người được nuôi dạy, kịch bản, cảm xúc, những hoài nghi về bản thân. Họ có hai quy tắc: không dò hỏi, chỉ thấu cảm; và dừng lại trong ngày khi thấy đau quá, hôm sau nói tiếp. Khó nhất mà cũng nhiều trái nhất là chỗ hai sự dễ tổn thương chạm nhau. Bố Covey kín đáo, tự chủ; mẹ ông cởi mở; Sandra giống mẹ ông.

Chuyện tủ lạnh Frigidaire. Sandra nhất định chỉ mua đồ điện Frigidaire, có lúc lái xe năm mươi dặm để mua, và bênh vực bằng những lý lẽ phi logic. Đó là điểm nóng khiến Covey rút lui. Khi nói chuyện thấu đáo, Sandra nhớ lại bố bà, một thầy dạy sử kiêm huấn luyện viên trung học sau chuyển sang bán đồ điện, đã sống sót qua một đợt suy thoái nhờ Frigidaire cho ông nợ tiền hàng. Bà nhớ những buổi tối xoa chân cho bố và hát cho ông nghe khi ông kể nỗi lo. Bà đang bày tỏ lòng trung thành với bố. Hai người cùng khóc trong niềm kính trọng: "ngay cả những chuyện tưởng vặt vãnh cũng thường có rễ trong những trải nghiệm cảm xúc sâu... chỉ xử lý chuyện vặt là giẫm lên mảnh đất thiêng trong lòng người khác." Từ đó họ vẫn đi xe và trò chuyện, nói với nhau nhiều lần mỗi ngày; "chìa khóa để mãi yêu nhau là trò chuyện, nhất là về cảm xúc". Ngược với Thomas Wolfe, Covey viết: bạn có thể trở về nhà, nếu nhà là một mối quan hệ được nâng niu.

Rễ, cánh và người chuyển tiếp

Sống qua nhiều thế hệ. Cách làm từ ngoài vào (kỹ thuật, thái độ kiểm soát) chỉ cho "băng dán và thuốc giảm đau"; cách làm từ trong ra (xét lại chương trình của mình, viết lại kịch bản, tạo thời gian Góc II) đem lại Cùng thắng, thấu hiểu và cộng hưởng. Con cái chịu kịch bản từ ta, nhưng cũng hãy trân trọng những kịch bản tốt được truyền lại. Một gia đình nhiều thế hệ gắn bó cho con người bản sắc, một "bộ tộc", những người thay cha mẹ và người dẫn dắt; ông bà là tấm gương xã hội tích cực. Mẹ Covey, ở tuổi gần chín mươi, vẫn viết thư yêu thương cho từng con cháu. Ông nhắc cơn sốt "Roots" và câu: "Chỉ có hai di sản bền lâu: rễ và cánh."

Trở thành người chuyển tiếp. Cho cánh là trao sức cho người khác vượt lên kịch bản tiêu cực. Theo Tiến sĩ Terry Warner, "người chuyển tiếp" là người đổi chứ không truyền tiếp kịch bản xấu; chẳng hạn đứa trẻ từng bị bạo hành có thể chọn không bạo hành. Hãy viết điều đó vào tuyên ngôn, hình dung nó trong Chiến thắng riêng tư mỗi ngày, tha thứ và thấu hiểu bố mẹ mình; "một khuynh hướng chạy qua gia đình bạn nhiều thế hệ có thể dừng lại ở bạn". Anwar Sadat đứng trước một quá khứ là "bức tường khổng lồ của nghi kỵ, sợ hãi, thù ghét" và xung đột; người khác chặt lá (những dấu phẩy, dấu chấm của thủ tục), còn ông làm việc ở rễ, nhờ sức mạnh bên trong từ Xà lim 54 của Nhà tù Trung tâm Cairo: "ai không đổi được chính chất liệu tư duy của mình sẽ không bao giờ đổi được thực tại." Amiel viết rằng sự thật phải thành chính con người ta. Sự hợp nhất với chính mình, với người thân và đồng sự là "trái cao nhất, tốt nhất, ngọt nhất của bảy thói quen", bắt đầu từ Chiến thắng riêng tư mỗi ngày. Emerson: điều ta kiên trì làm sẽ dễ dần, chẳng phải vì bản chất công việc đổi, mà vì khả năng làm của ta tăng (cân bằng P/PC).

Đôi lời riêng. Covey tin các nguyên tắc đúng là quy luật tự nhiên, Thượng đế là nguồn của chúng và của lương tâm; con người lớn lên bằng cách sống theo lương tâm được soi sáng, và không tự hoàn thiện được nếu thiếu sức mạnh thiêng liêng. Ông dẫn Teilhard de Chardin: chúng ta là những sinh thể tâm linh đang có một trải nghiệm làm người. Ông thừa nhận chính mình cũng vật lộn với nội dung cuốn sách, và cuộc vật lộn đó cho đời ông ý nghĩa. T. S. Eliot: ta sẽ không ngừng khám phá, và tận cùng mọi khám phá là trở về nơi ta khởi đầu và lần đầu biết nơi ấy.

Góc nhìn mới của Sean Covey

Góc nhìn mới của Sean Covey: Lại từ trong ra ngoài. Máy bay chệch hướng phần lớn thời gian và tới đích nhờ những lần chỉnh nhỏ; đừng nản, cứ quay về kế hoạch. Sean tóm bảy thói quen thành 21 thực hành. Thói quen 1: dừng lại và đáp dựa trên nguyên tắc và kết quả mong muốn; dùng ngôn ngữ chủ động; tập trung vào Vòng Ảnh hưởng; trở thành người chuyển tiếp; Thói quen 2: xác định kết quả trước khi làm; viết và sống theo tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân. Thói quen 3: tập trung vào ưu tiên cao nhất; loại bỏ cái không quan trọng; lên kế hoạch mỗi tuần; giữ vững lựa chọn trong khoảnh khắc quyết định. Chiến thắng chung: xây Tài khoản Tình cảm. Thói quen 4: tâm thế dồi dào; cân bằng can đảm và ân cần; nghĩ tới cái thắng của người khác cùng cái thắng của mình; lập thỏa thuận Cùng thắng; Thói quen 5: lắng nghe thấu cảm; tìm cách được hiểu một cách tôn trọng. Thói quen 6: trân trọng khác biệt; tìm phương án thứ ba; Thói quen 7: giành Chiến thắng riêng tư mỗi ngày; cân bằng sản xuất và năng lực sản xuất.

Ba khái niệm nền. Thứ tự quan trọng: từ trong ra ngoài, chiến thắng riêng tư trước chiến thắng chung; "hễ bạn nghĩ vấn đề nằm ngoài kia, chính ý nghĩ đó là vấn đề". Hệ hình là nền: đánh vào rễ chứ đừng vào lá. Ta sống ba cuộc đời, công khai, riêng tư và bí mật; cuộc đời bí mật nằm trong đầu, nơi ta xét lại ý nghĩ, động cơ, hệ hình và viết lại kịch bản. Và ta không nắm quyền, nguyên tắc mới nắm (trách nhiệm, dồi dào, làm mới); không có đường tắt. Các thói quen phổ quát, ở nhà và ở chỗ làm, với cá nhân và tổ chức; Sean kể vui về những câu đùa trên mạng kiểu "7 thói quen của cướp biển thành đạt" hay "của thây ma thành đạt", thậm chí cả tên một loại thuốc trị mụn. Glenn Stucki, bị chấn thương sọ não năm 11 tuổi, viết cuốn "My Smile Is My Superpower". Một phạm nhân mang án 95 năm viết: "Đổ lỗi là trò vô ích. Tôi đã giành lại quyền làm chủ số phận mình... Không có việc gì là nhỏ... Giờ tôi đặt gia đình lên trước."

Mất mát và lời kết

Rachel Covey. Con gái Sean là Rachel mất năm 21 tuổi sau một thời gian dài chống chọi với trầm cảm. Một người bạn từng mất con trai nói với anh: "Anh có thể để chuyện này phá nát gia đình. Anh có thể để nó định nghĩa mình. Hoặc anh có thể để nó làm mình mạnh hơn." Gia đình lập quỹ Bridle Up Hope: The Rachel Covey Foundation, dùng việc học cưỡi ngựa để khơi lại hy vọng, sự tự tin và sức bật cho những cô gái trẻ mang lo âu, trầm cảm, từng bị bạo hành hay sang chấn. Chương trình gồm học cưỡi và gắn bó với ngựa, phục vụ ở chuồng ngựa, và học kỹ năng sống theo bảy thói quen. Ngựa là tấm gương của thấu cảm và hiểu người trước. Bản tuyên ngôn của cô gái tên Anna mở đầu bằng "Thấy ổn khi tin người hay gì đó"; khi cô khóc, chú ngựa Rockette rúc vào cô ("Ôi, ước gì mình thấu cảm được như một chú ngựa!"). Quỹ đi từ một dự án trong khu phố thành một tổ chức toàn cầu, với mục tiêu một nghìn chi hội dựa trên các cơ sở cưỡi ngựa sẵn có.

Vì sao bảy thói quen cần hơn bao giờ hết. Hơn 30 năm sau, thế giới có tiến bộ (định vị GPS, tầm với toàn cầu) nhưng cũng có lòng tin vào thể chế sa sút, đại dịch trầm cảm và lo âu, gia đình tổn thương, kết nối 24/7, mạng xã hội, màn hình, quá tải thông tin. Các thói quen "trả lại đời sống" cho người ta: quyền lựa chọn, mục đích đáng sống, quan hệ chất lượng, phương án thứ ba. Thói quen xấu "giống chiếc giường êm, dễ chui vào mà khó ra"; hãy cam kết, cam kết thật. W. H. Murray: khoảnh khắc ta dứt khoát cam kết, Thượng đế cũng chuyển động theo. Và hai câu thơ của Goethe: bất cứ điều gì bạn làm được hay mơ là làm được, hãy bắt đầu; sự táo bạo chứa thiên tài, sức mạnh và phép màu.

Câu hỏi thường gặp

Chuyện tủ lạnh Frigidaire dạy gì?

Sandra nhất định chỉ mua đồ điện Frigidaire và Covey thấy vô lý. Khi trò chuyện thấu đáo, bà nhớ ra bố mình từng sống sót qua suy thoái nhờ Frigidaire cho nợ tiền hàng. Covey rút ra rằng chuyện tưởng vặt vãnh thường có rễ trong trải nghiệm cảm xúc sâu.

Người chuyển tiếp là gì?

Theo Tiến sĩ Terry Warner, người chuyển tiếp là người đổi chứ không truyền tiếp kịch bản xấu, chẳng hạn đứa trẻ từng bị bạo hành chọn không bạo hành. Covey khuyên viết điều đó vào tuyên ngôn, tha thứ cho bố mẹ, vì một khuynh hướng nhiều thế hệ có thể dừng lại ở bạn.

Vì sao bảy thói quen vẫn cần thiết hôm nay?

Sean Covey cho rằng hơn 30 năm sau, thế giới có lòng tin vào thể chế sa sút, nhiều trầm cảm và lo âu, kết nối liên tục và quá tải thông tin. Các thói quen trả lại cho người ta quyền lựa chọn, mục đích đáng sống, quan hệ chất lượng và phương án thứ ba.