Chương 1.1. Muốn lấy mật thì đừng đá đổ tổ ong

Written By

Ai cũng tự bào chữa, nên phê phán chỉ gây phòng thủ và oán giận. Chương 1.1 dùng chuyện Lincoln, Bob Hoover để dạy hiểu thay vì lên án.

Tóm tắt

Chương 1.1 là chương mở đầu Phần 1, nơi Carnegie cho rằng phê phán gần như không bao giờ có tác dụng vì ai cũng tự bào chữa cho mình. Qua chuyện tội phạm, Lincoln, Mark Twain và phi công Bob Hoover, ông dạy nguyên tắc đầu tiên: đừng phê phán, lên án hay than phiền.

Ý chính

  • 99 trên 100 lần, người ta không tự phê phán mình.
  • Phê phán làm người ta phòng thủ và oán giận.
  • Lời phê phán giống như bồ câu đưa thư: luôn bay về nhà.
  • Hiểu hết là tha thứ hết.

Áp dụng ngay hôm nay

Lần tới muốn chê ai, hãy viết lời chê ra giấy như Lincoln, để qua đêm, rồi tự hỏi người đó có lý do gì để làm vậy.

Muốn lấy mật thì đừng đá đổ tổ ong

Câu chuyện mở đầu: "Two Gun" Crowley. Ngày 7/5/1931, ở New York có một cuộc vây bắt tên tội phạm "Two Gun Crowley". 150 cảnh sát bao vây căn hộ của hắn trên đại lộ West End, 10.000 người đứng xem. Hắn vừa giết một cảnh sát, vậy mà vẫn viết: "Dưới lớp áo này là một trái tim mệt mỏi, nhưng tử tế." Ở nhà tù Sing Sing, hắn nói: "Đây là cái giá tôi phải trả vì đã tự vệ." Điểm chính: hắn không tự trách mình điều gì.

Ai cũng tự bào chữa. Al Capone tự thấy mình là một nhà hảo tâm bị hiểu lầm; Dutch Schultz cũng vậy. Giám đốc nhà tù Sing Sing, Lewis Lawes, nói rất ít tội phạm nghĩ mình là người xấu; họ đều tìm lý lẽ bào chữa. Nếu chúng còn không tự trách mình, thì người bình thường cũng vậy. John Wanamaker nói la mắng là dại dột. Carnegie mất một phần ba thế kỷ mới học được rằng 99 trên 100 lần, người ta không tự phê phán mình.

Vì sao phê phán không hiệu quả

Vì sao phê phán không hiệu quả. Nó khiến người ta phòng thủ, làm tổn thương lòng tự trọng và cảm giác mình quan trọng, và gây oán giận. B.F. Skinner: con vật được thưởng học nhanh hơn và nhớ lâu hơn con vật bị phạt. Hans Selye: "Chúng ta khát khao được tán thưởng bao nhiêu thì sợ bị lên án bấy nhiêu."

Ví dụ mũ bảo hộ. George B. Johnston (phụ trách an toàn ở Enid, Oklahoma): ra lệnh cho công nhân đội mũ bảo hộ thì họ làm theo một cách cau có. Khi ông hỏi xem mũ có khó chịu hay không vừa không, rồi nhẹ nhàng nhắc mũ bảo vệ họ thế nào, họ đội mà không oán giận.

Ví dụ trong lịch sử.

  • Theodore Roosevelt và Taft chia rẽ: năm 1912, Taft và Đảng Cộng hòa chỉ thắng ở Vermont và Utah. Taft nói: "Tôi không thấy mình có thể làm khác được."
  • Vụ bê bối Teapot Dome: Bộ trưởng Albert Fall nhận "khoản vay" 100.000 USD của Edward Doheny. Bà Fall khăng khăng chồng mình bị phản bội.
  • "Lời phê phán giống như bồ câu đưa thư": chúng luôn bay về nhà.

Bài học từ Lincoln

Lincoln. Carnegie nghiên cứu Lincoln 10 năm và viết cuốn "Lincoln the Unknown".

  • Hồi trẻ, Lincoln hay viết thư và thơ chế giễu người khác. Năm 1842, một lá thư nặc danh chế giễu James Shields suýt dẫn tới một cuộc đấu kiếm (gươm lớn) trên một bãi cát giữa sông Mississippi. Từ đó ông gần như không bao giờ phê phán ai nữa.
  • Ông im lặng về các tướng thất bại (McClellan, Pope, Burnside, Hooker, Meade): "Đừng phê phán họ; ở hoàn cảnh tương tự, chúng ta cũng sẽ như họ."
  • Tháng 7/1863, sau trận Gettysburg, tướng Meade để tướng Lee thoát qua sông Potomac. Lincoln viết một lá thư gay gắt ("Cơ hội vàng của ông đã mất") nhưng không bao giờ gửi; người ta tìm thấy nó sau khi ông mất.
  • Theodore Roosevelt nhìn chân dung Lincoln và tự hỏi "Lincoln sẽ làm gì?". Mẹo: nhìn hình Lincoln trên tờ năm đô.

Những câu chuyện khác.

  • Mark Twain viết những lá thư nảy lửa, nhưng vợ ông lén rút chúng khỏi thùng thư.
  • Khổng Tử: đừng than tuyết trên mái nhà hàng xóm khi bậc cửa nhà mình chưa sạch.
  • Chính Carnegie từng gửi Richard Harding Davis một lá thư có dòng "Đọc cho viết nhưng chưa đọc lại" (Dictated but not read), và nhận lại câu: "Sự bất lịch sự của ông chỉ bị vượt qua bởi sự bất lịch sự của ông." Ông oán chuyện đó suốt mười năm.
  • Con người là sinh vật của cảm xúc, tự ái và tính hư danh, không phải của lý trí: Thomas Hardy bỏ viết tiểu thuyết (vì bị phê phán).
  • Benjamin Franklin: "Tôi sẽ không nói xấu ai... và sẽ nói mọi điều tốt mà tôi biết về mọi người."
  • "Kẻ ngốc nào cũng phê phán, lên án và than phiền được, và phần lớn kẻ ngốc đều làm vậy."
  • Carlyle: một người vĩ đại thể hiện sự vĩ đại qua cách đối xử với những người nhỏ bé.

Hiểu thay vì lên án

Bob Hoover. Phi công thử nghiệm Bob Hoover bị tắt cả hai động cơ ở độ cao 300 feet, vì một chiếc máy bay cánh quạt thời Thế chiến II bị đổ nhầm nhiên liệu máy bay phản lực. Ông không mắng người thợ máy đang khóc, mà nhờ anh ta bảo dưỡng chiếc F-51 của mình vào ngày hôm sau.

Bài "Người cha quên" (Father Forgets) của W. Livingston Larned được in lại: một người cha cằn nhằn con trai suốt ngày, tới giờ con ngủ mới nhận ra mình đã đo một cậu bé bằng thước đo của người lớn. Ông hứa sẽ kiên nhẫn và làm "một người bố thật sự".

Bài học. Thay vì lên án, hãy cố hiểu vì sao người ta làm vậy ("Hiểu hết là tha thứ hết"). Tiến sĩ Johnson: Chúa còn không phán xét con người cho tới cuối đời họ.

Nguyên tắc 1: Đừng phê phán, lên án hay than phiền.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phê phán không hiệu quả?

Carnegie cho rằng phê phán khiến người ta phòng thủ, làm tổn thương lòng tự trọng và gây oán giận. Ông dẫn B.F. Skinner: con vật được thưởng học nhanh hơn và nhớ lâu hơn con vật bị phạt. Ngay cả tội phạm cũng hiếm khi tự trách mình, huống gì người bình thường.

Lincoln đã học được gì về phê phán?

Hồi trẻ Lincoln hay viết thư chế giễu người khác, và một lá thư năm 1842 suýt dẫn tới một cuộc đấu kiếm. Từ đó ông gần như không phê phán ai nữa. Sau trận Gettysburg, ông viết một lá thư gay gắt gửi tướng Meade nhưng không bao giờ gửi đi.

Chuyện Bob Hoover dạy điều gì?

Phi công Bob Hoover bị tắt cả hai động cơ vì máy bay bị đổ nhầm nhiên liệu. Thay vì mắng người thợ máy đang khóc, ông nhờ anh ta bảo dưỡng chiếc máy bay của mình vào ngày hôm sau. Đó là cách hiểu và tin người thay vì lên án.