Aristotle: thư ký riêng của thiên nhiên

Tóm tắt bài Aristotle của Elbert Hubbard: cậu bé đi săn ở Macedonia, hai mươi năm bên Plato, dạy Alexander và trường Lyceum ngoài trời.

Tóm tắt

Bài Aristotle là bài về nhà tự nhiên học đầu tiên. Hubbard kể Aristotle lớn lên giữa rừng Macedonia, học Plato hai mươi năm, dạy Alexander, giữ óc tò mò trẻ thơ, dùng mắt để quan sát thế giới thật, và mở trường Lyceum ngoài trời cho mọi người.

Ý chính

• Giữ óc tò mò của trẻ con.
• Tay và óc phải đi cùng nhau.
• Luật đến sau tài năng.
• Tự do nghĩ làm nhà nước mạnh.

Áp dụng ngay hôm nay

Hãy chọn một thứ quen thuộc quanh nhà, một cái cây hay một con vật, và ngồi quan sát nó mười phút mà không cầm điện thoại.

Aristotle: cậu bé đi săn ở Macedonia

Lời đề từ. Hạnh phúc tự nó là lý do. Khôn ngoan cao nhất là tin vào cảm nhận bên trong về cái đẹp và để nó dẫn mình; tòa phúc thẩm cuối cùng nằm bên trong: hãy tin chính mình.

Tuổi nhỏ. Aristotle sinh năm 384 trước Công nguyên ở Stagira, Macedonia. Cha ông là thầy thuốc của vua Amyntas, hay theo vua đi săn lợn rừng, và cậu bé đi theo với cây cung tự làm. Mẹ mất sớm, cha chết vì đá lở. Cậu biết chỗ ở của lợn rừng, gấu, tổ ong, nai: một nhà tự nhiên học bẩm sinh. Cậu là bạn của hoàng tử Philip.

Chọn Athens. Vua mời vào triều, nhưng cậu từ chối để tới Athens học Plato. Năm 17 tuổi cậu lên đường, đồ đạc gói trong một tấm da gấu.

Aristotle: hai mươi năm bên Plato

Học trò lớn nhất. Aristotle ở với Plato hai mươi năm. Ông có thư viện riêng lớn nhất Athens, nghiên cứu lịch sử tự nhiên, sưu tầm cây, đá, động vật. Ông bóc phần thơ và hùng biện khỏi lời dạy của Plato: đầu trên mây nhưng chân chạm đất.

Tay và óc phải đi cùng nhau. Hubbard chê trường của Plato tách người nghĩ khỏi người làm vì dựa vào chế độ nô lệ. Ông viết: có nô lệ là chính mình thành nô lệ. Việc của óc và việc của tay phải đi cùng nhau.

Aristotle: dạy Alexander

Tới Macedonia. Sau khi Plato mất, Aristotle rời Athens. Rồi lính của vua Philip đón ông về dạy Alexander 13 tuổi; ông 42 tuổi. Lời mời của cha Philip từ 24 năm trước giờ mới được nhận.

Tâm trí trẻ thơ. Aristotle có óc tò mò như trẻ con và thương mọi sinh vật. Ông là người đầu tiên nghiên cứu con ngựa một cách khoa học, tự ráp một bộ xương ngựa. Hubbard nói bi kịch của đời là đánh mất tâm trí trẻ thơ ấy. Nhà ông như một vườn thú, và về sau Alexander gửi mẫu vật từ các chiến dịch về cho thầy.

Lời khuyên cho quân đội. Alexander nhận từ thầy sự bền chí, tự lực, làm việc có hệ thống, chú ý chi tiết. Aristotle khuyên: quân đội là một con vật khổng lồ có một bộ óc; giữ lính bận rộn nhưng đừng làm họ kiệt sức; đun sôi nước khi hành quân, tránh ao tù, vì bệnh giết người nhiều hơn quân thù. Đây là hiểu biết vệ sinh của thời ấy, như Hubbard kể.

Diogenes. Hubbard kể chuyện Alexander gặp Diogenes, được bảo "tránh ra cho tôi có nắng", và đáp rằng nếu không là Alexander thì ông muốn là Diogenes.

Aristotle: sách, luật và Lyceum

Sách không trao được chân lý. Alexander trách thầy in bài giảng. Hubbard cho rằng chân lý không đóng vào sách được: sách có thể khơi ý nhưng không trao ý. Không có luật nghệ thuật; người tài lớn lên trước rồi mới đặt luật, như Bach, Beethoven, Wagner đã phá luật cũ. Luật chỉ là giàn giáo. Giáo dục nên tạo điều kiện để lớn, như nắng và nước cho cây.

Người đầu tiên dùng mắt. Khi đứng trên mặt đất, Aristotle là người đầu tiên thật sự dùng mắt mình. Khi bàn về linh hồn và Thượng đế, ông không biết hơn ai. Hubbard nói làm việc có ích mỗi ngày là triết lý cao nhất.

Trường Lyceum. Trường của ông ở Athens dạy ngoài trời, cho mọi người. Ông đứng về phía Socrates: đè nén suy nghĩ riêng thì nhà nước yếu đi; phải để con người được tự do, kể cả được dại trong giới hạn.

Cuối đời. Alexander chết năm 32 tuổi. Athens ghét người Macedonia, buộc Aristotle tội báng bổ; ông sang Chalcis và mất trong năm đó, 62 tuổi. Hubbard nói thế giới chưa thêm gì mới vào đạo đức của ông: hiền hòa, tôn trọng người khác, điều độ, giúp nhau, và quyền của người này dừng ở chỗ quyền của người kia bắt đầu. Dante gọi ông là "Thầy của những người biết".

Điều mình giữ lại. Quan sát thế giới thật bằng mắt mình, giữ óc tò mò của trẻ con, để tay và óc cùng làm việc mỗi ngày.

Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt bài 3 của Little Journeys to the Homes of the Great Philosophers (Elbert Hubbard, bản Everand 418 trang), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Nhận định về tiền và sức khỏe là quan điểm của tác giả và của thời ấy, không phải lời khuyên.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao Aristotle được gọi là thư ký riêng của thiên nhiên?

Từ nhỏ ông đã biết chỗ ở của lợn rừng, gấu, tổ ong và nai. Ông sưu tầm cây, đá, động vật, tự ráp một bộ xương ngựa để nghiên cứu. Hubbard nói khi đứng trên mặt đất, ông là người đầu tiên thật sự dùng mắt mình.

Aristotle khuyên Alexander gì về quân đội?

Ông coi quân đội là một con vật khổng lồ có một bộ óc. Hãy giữ lính bận rộn nhưng đừng làm họ kiệt sức, đun sôi nước khi hành quân và tránh ao tù, vì bệnh giết người nhiều hơn quân thù. Đây là hiểu biết vệ sinh của thời ấy.

Hubbard nghĩ gì về sách và luật nghệ thuật?

Theo Hubbard, sách có thể khơi ý nhưng không trao được chân lý. Không có luật nghệ thuật cố định; người tài lớn lên trước rồi mới đặt luật, như Bach hay Wagner đã phá luật cũ. Giáo dục nên tạo điều kiện để lớn, như nắng và nước cho cây.