Spinoza: người mài kính tự do
Tóm tắt bài Spinoza của Elbert Hubbard: định nghĩa triết học, bị trục xuất vì nghĩ khác, nghề mài kính và nhà nước để cho người ta tự do.
Tóm tắt
Bài Spinoza là bài về nhà triết học sống bằng nghề mài kính. Hubbard kể Spinoza bị trục xuất vì dám nghĩ khác, sống lặng lẽ, từ chối tiền để giữ ý nghĩ tự do, và viết rằng mục đích của nhà nước là để con người được nghĩ và nói.
Ý chính
- Sự thật được chứng minh bằng cách sống.
- Nghề tay chân giữ đầu óc tự do.
- Đừng để tiền mua ý nghĩ.
- Bịt miệng sinh ra gian dối.
Áp dụng ngay hôm nay
Hãy viết ra một ý bạn tin mà ít người quanh bạn đồng ý, và một cách nói nó ra bình tĩnh, không gây hận.
Spinoza: triết học là sống tốt trên đời này
Lời đề từ. Luật về ý kiến làm người tốt bực mình chứ không giữ được kẻ xấu. Đày ải người tử tế vì họ có ý nghĩ riêng là làm hại chính nhà nước.
Định nghĩa triết học. Với Hubbard, triết học là yêu sự thật và lẽ phải: cách sống tốt trên chuyến đi này. Sự thật chỉ được chứng minh bằng cách sống nó. Cái tốt là tương đối, tùy liều lượng; sức khỏe đến với người không lo lắng về nó, và điều tốt cho người này chưa chắc tốt cho người kia.
Giáo dục là lớn lên. Hubbard chê trường học dạy học thuộc và vẻ sành sỏi. Giáo dục là lớn lên: nghĩ, cân nhắc, sàng lọc, quyết định và hành động; người sống nhiều nhất thì sống lâu nhất. Bằng cấp chỉ giúp người cần nó; yêu sự thật khác với ham danh.
Những người sống triết lý của mình. Hubbard kể Socrates, Diogenes, Froebel, Wagner lúc lưu vong, William Morris, Millet, Whitman, Thoreau, rồi Spinoza: những người kéo thế giới ra khỏi lối mòn.
Spinoza: từ Tây Ban Nha tới Amsterdam
Bối cảnh. Ở Tây Ban Nha, Ferdinand và Isabella buộc người Do Thái cải đạo trong 30 ngày hoặc ra đi tay trắng, và Tòa án dị giáo dưới thời Torquemada thiêu hàng nghìn người. Hà Lan thành nơi trú ẩn của tự do. Cha Spinoza là Michael d'Espinoza tới Amsterdam năm 1631; Benedict sinh ngày 24 tháng 11 năm 1632.
Học nghề bằng tay. Cha ông làm tròng kính, và Benedict theo nghề đó. Spinoza cho rằng ai cũng nên kiếm sống bằng một nghề tay chân để đầu óc được tự do. Ông có cảm tình với người Mennonite, những người sống chất phác, không thề, không làm quan, không đi lính, và cho rằng đạo không cần một giới tư tế ăn lương.
Bị trục xuất. Ông bị báo lên hội đường vì khen người Mennonite. Khi bị hỏi, ông nói Thượng đế có thể đã tỏ mình cho các dân khác, và đôi khi ông thấy sự thật ở ngoài sách Luật. Ông bị trục xuất; một kẻ cuồng tín đâm ông, rách áo choàng; gia đình không cho ông ở. Hubbard viết: chối bỏ ý nghĩ của một nhà tư tưởng là lấy đi mạng sống của người ấy.
Van den Ende và Clara. Ông học tiếng Latin, tiếng Hy Lạp và sách cổ điển ở nhà Van den Ende, một người tự do tư tưởng. Ông yêu cô con gái Clara Maria, nhưng cô chọn một người giàu hơn. Ông giữ hình ảnh cuộc tình ấy suốt đời.
Spinoza: sống lặng lẽ, nghĩ tự do
Benedictus. Ông đổi tên Baruch thành Benedictus, nghĩa là được ban phúc, đọc Descartes, viết lại triết học Descartes theo lối hình học. Ông dọn về một trang trại Mennonite cách Amsterdam năm dặm và sống bằng nghề mài kính; học trò tìm tới.
Những chỗ ở. Sau năm năm, gián điệp và lời vu tội phản quốc buộc ông dời tới Voorburg, ở bảy năm, ít khi đi xa quá ba dặm. Bản thảo của ông được chuyền tay khắp mạng lưới các nhà tư tưởng châu Âu. Cuối cùng ông ở nhà họa sĩ Van der Spijck ở The Hague và mất năm 44 tuổi, trong lúc chủ nhà đi lễ.
Không để tiền mua ý nghĩ. Ông can đảm mà hiền, luôn tìm được điều tốt để nói về người khác. Ông từ chối tiền trợ cấp của một cận thần Pháp vì phải đề tặng sách, và chỉ nhận một khoản nhỏ khoảng 125 đô mỗi năm từ món thừa kế người ta muốn để lại. Ông giữ nghề mài kính để cân bằng: không ai nghĩ căng thẳng suốt được, hãy làm việc bình thường để nghỉ cho chuyến bay của ý nghĩ. Đây là cách sống của Spinoza, không phải lời khuyên tài chính.
Một cuốn sách lúc sống. Lúc sống ông chỉ in một cuốn, Tractatus Theologico Politicus, không ký tên, bị cấm. Novalis gọi ông là người say Thượng đế. Khi người ta la ó đòi giết ông, ông đáp rằng mỗi người nói ra bản chất của mình.
Spinoza: nhà nước để cho người ta tự do
Ý tưởng chính. Yêu Thượng đế là điều tốt cao nhất; đức hạnh tự nó là phần thưởng, cái dại tự nó là hình phạt. Tốt là điều giúp mình tự duy trì và phát triển, xấu là điều cản trở. Spinoza là người đầu tiên nói rõ rằng ai cũng chọn điều tốt và nghĩ mình đang làm điều tốt nhất.
Mục đích của nhà nước. Nhà nước không để cai trị bằng sợ hãi hay biến người thành cỗ máy, mà để họ phát triển thân và trí trong an toàn. Ai cũng được nghĩ và nói điều mình muốn, nếu nói theo lẽ phải và không phá hoại bằng hành động. Bịt miệng thì sinh ra nịnh hót và gian dối; phạt ý nghĩ độc lập thì tạo ra người tử đạo. Hubbard thêm: bị bách hại có thể biến người bị hại thành kẻ bách hại, nên phải canh chừng điều đó trong chính mình.
Điều mình giữ lại. Tự nghĩ và bình thản trả giá cho điều đó, không đáp hận bằng hận; giữ một nghề tay chân để độc lập; và một nhà nước tự do là nhà nước bảo vệ quyền được nghĩ.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt bài 7 của Little Journeys to the Homes of the Great Philosophers (Elbert Hubbard, bản Everand 418 trang), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Nhận định về tiền và sức khỏe là quan điểm của tác giả và của thời ấy, không phải lời khuyên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Spinoza giữ nghề mài kính?
Ông cho rằng ai cũng nên kiếm sống bằng một nghề tay chân để đầu óc được tự do. Ông cũng nói không ai nghĩ căng thẳng suốt được, nên làm việc bình thường là để nghỉ cho ý nghĩ. Đây là quan điểm của tác giả và của thời ấy, không phải lời khuyên tài chính.
Spinoza bị trục xuất vì sao?
Ông nói Thượng đế có thể đã tỏ mình cho các dân khác, và đôi khi ông thấy sự thật ở ngoài sách Luật. Ông bị trục xuất, bị một kẻ cuồng tín đâm rách áo choàng, và gia đình không cho ở. Hubbard viết rằng chối bỏ ý nghĩ của một người là lấy đi mạng sống của họ.
Spinoza nghĩ gì về nhà nước?
Theo ông, nhà nước không để cai trị bằng sợ hãi mà để con người phát triển trong an toàn. Ai cũng được nghĩ và nói theo lẽ phải, miễn không phá hoại bằng hành động. Bịt miệng thì sinh ra nịnh hót và gian dối, phạt ý nghĩ độc lập thì tạo ra người tử đạo.