Marcus Aurelius trị vì giữa chiến tranh, dịch bệnh và nổi loạn. Lời giới thiệu kể đời ông, triết học Khắc kỷ và vì sao cuốn sổ riêng này còn đọc tới nay.
Tóm tắt
Lời giới thiệu của Meditations là phần kể đời Marcus Aurelius, từ cậu bé được Hadrian gọi là Verissimus tới vị hoàng đế mất ở Pannonia năm 180. Người biên tập giải thích triết học Khắc kỷ và vì sao cuốn sổ ông viết cho riêng mình lại có giá trị.
Ý chính
- Marcus làm hoàng đế từ năm 161 tới 180, giữa chiến tranh, dịch bệnh và nạn đói.
- Triết Khắc kỷ dạy sống thuận theo tự nhiên và chỉ đức hạnh là tốt.
- Phân biệt điều trong quyền mình và điều ngoài quyền mình là ý xuyên suốt.
- Người biên tập khen ông công bằng nhưng gọi việc đàn áp người Kitô giáo là vết đen.
Áp dụng ngay hôm nay
Viết ra ba việc đang làm bạn lo, rồi đánh dấu việc nào nằm trong quyền bạn và việc nào không.
Cuộc đời một hoàng đế
Tuổi trẻ. Marcus sinh ngày 26 tháng 4 năm 121, tên lúc đầu là M. Annius Verus, trong một gia đình tự nhận là dòng dõi vua Numa. Hoàng đế Hadrian đặt cho cậu biệt danh "Verissimus", nghĩa là người rất thật thà. Tám tuổi cậu đã làm tư tế dòng Salii. Sau đó cậu được Antoninus Pius nhận làm con nuôi, cưới Faustina và học triết Khắc kỷ.
Sống giản dị. Lời giới thiệu kể Marcus sống đơn sơ, tập vật và đi săn, và đứng ngoài các phe cổ vũ đua xe ở trường đấu. Ông làm chấp chính quan năm 140 và lên ngôi năm 161, cùng trị vì với Lucius Verus cho tới khi Verus mất năm 169.
Những năm khó. Triều đại của ông gặp chiến tranh với Parthia, dịch bệnh và nạn đói, rồi những cuộc chiến dài ở phương bắc với người Marcomanni, Quadi, Sarmatia. Có lúc ông phải bán cả châu báu của hoàng gia để lấy tiền. Năm 174 có truyền thuyết về "Quân đoàn Sấm sét" được một cơn bão cứu.
Cuộc nổi loạn của Avidius Cassius. Khi tướng Avidius Cassius nổi loạn, Marcus mong được tha cho ông ta, và khi người ta mang đầu Cassius tới thì ông không chịu nhìn. Faustina mất trong chuyến đi về phương đông. Ông mừng chiến thắng năm 176 và mất ở Pannonia ngày 17 tháng 3 năm 180. Con trai ông là Commodus phá đi phần lớn những gì cha đã làm.
Mặt sáng và vết đen. Người viết lời giới thiệu khen Marcus công bằng, biết che chở nô lệ, trẻ mồ côi và các tỉnh. Ông ta cũng gọi cách Marcus đối xử với người Kitô giáo (như Justin và Polycarp) là vết đen lớn của triều đại.
Triết học Khắc kỷ
Vì sao người La Mã tìm tới Khắc kỷ. Tôn giáo La Mã thời ấy giống một cuộc trao đổi nghi lễ với thần linh, nên những người sống sâu sắc tìm tới triết học. Hai trường phái lớn là Khắc kỷ và Epicurus. Zeno lập trường Khắc kỷ ở Athens, Chrysippus sắp xếp nó thành hệ thống.
Sống thuận theo tự nhiên. Mục tiêu của người Khắc kỷ là sống hòa hợp với tự nhiên. Họ chia triết học làm ba: vật lý, logic và đạo đức. Vũ trụ là một khối vật chất có thần tính thấm khắp. Chỉ đức hạnh là tốt. Sức khỏe, của cải, khoái lạc là những thứ "trung tính", dù các nhà Khắc kỷ về sau cho rằng có thứ "nên chọn" hơn.
Hai ý quay lại suốt sách. Ý thứ nhất là phân biệt điều nằm trong quyền mình và điều không nằm trong quyền mình. Ý thứ hai là vũ trụ là một khối thống nhất, và mỗi người có bổn phận với cái chung.
Cuốn sổ viết cho riêng mình
Một cuốn sổ riêng. Lời giới thiệu nói Meditations là ghi chép riêng tư, mang cảm xúc tôn giáo hơn là một chuyên luận. Người viết so nó với cuốn Gương Chúa Giêsu (Imitation of Christ): cả hai đều đề cao tự chủ, tự xét mình mỗi ngày, coi nhẹ lời khen, kiên nhẫn với người khác và lo cho cái chung. Khác biệt nằm ở chỗ Marcus tự dựa vào mình thay vì khiêm nhường kiểu Kitô giáo, viết cho chính mình, và không thấy giá trị gì trong đau khổ tự thân.
Một con người thật. Người viết thấy Marcus chân thành, điềm tĩnh và hay tha thứ, nhắc câu "cách trả thù tốt nhất là đừng trở nên giống họ". Hy vọng của ông về đời sau khá mờ nhạt, có lẽ chỉ là tan vào linh hồn chung của vũ trụ. Người viết tả nỗi mệt mỏi của ông giống người lính chờ tiếng kèn rút quân. Quyển 1 được viết trong trại lính, giữa cuộc chiến với người Quadi.
Các bản dịch. Cuối phần giới thiệu có danh sách bản dịch tiếng Anh, bắt đầu từ Casaubon (1634), rồi Collier, Thomson, Graves, McCormac, Long (1862), Rendall và Jackson (1906). Người viết gợi ý đọc thêm cuốn của Renan về Marcus và tiểu thuyết Marius the Epicurean của Pater.
Câu hỏi thường gặp
Meditations là sách gì?
Meditations, tạm dịch Suy tưởng, là những ghi chép riêng của hoàng đế La Mã Marcus Aurelius, viết bằng tiếng Hy Lạp trong những năm đánh trận. Ông tự nhắc mình cách sống theo triết học Khắc kỷ, không định xuất bản. Sách gồm 12 quyển, mỗi quyển là một chuỗi đoạn ghi ngắn.
Marcus Aurelius là ai?
Marcus sinh năm 121, được Antoninus Pius nhận làm con nuôi và lên ngôi năm 161. Triều đại ông gặp chiến tranh với Parthia, dịch bệnh, nạn đói và những cuộc chiến dài ở phương bắc. Ông mất ở Pannonia năm 180, và con trai Commodus phá đi phần lớn việc cha đã làm.
Triết học Khắc kỷ dạy điều gì?
Theo lời giới thiệu, người Khắc kỷ muốn sống hòa hợp với tự nhiên. Họ cho rằng chỉ đức hạnh là tốt, còn sức khỏe, của cải, khoái lạc là trung tính. Hai ý lớn là phân biệt điều trong quyền mình với điều ngoài quyền mình, và bổn phận với cái chung.
Bản dịch nào được dùng ở đây?
Bản tóm tắt dựa trên bản tiếng Anh của Meric Casaubon năm 1634, bản dịch tiếng Anh đầu tiên, theo văn bản Project Gutenberg số 2680. Văn Casaubon cổ, nhiều chỗ diễn ý hơn dịch sát. Các câu trích ở đây là lời dịch tiếng Việt ngắn, không phải nguyên văn.
