Thiên Bát dật và Lý nhân: lễ cần có nhân, trung và thứ
Tóm tắt Luận Ngữ thiên Bát dật và Lý nhân: lễ phải hợp phận, lễ nhạc cần nhân, sáng nghe đạo, sợi chỉ trung thứ, quân tử và tiểu nhân khác nhau.
Tóm tắt
Thiên Bát dật và Lý nhân là hai thiên về lễ và nhân. Khổng Tử cho rằng không có nhân thì lễ nhạc thành rỗng, gốc quan trọng hơn hình thức, rồi nói về cách sống gần nhân và sợi chỉ xuyên suốt đạo của ông là trung và thứ.
Ý chính
- Lễ không có nhân là rỗng.
- Thật lòng hơn hình thức.
- Quân tử hiểu nghĩa.
- Trung và thứ.
Áp dụng ngay hôm nay
Trong một việc hôm nay, hỏi mình làm vì nghĩa hay vì lợi.
Lễ và nhạc cần có nhân
Lễ phải hợp phận. Khổng Tử phê họ Quý dùng điệu múa tám hàng của thiên tử, vượt quá phận mình. Người không có nhân thì lễ và nhạc thành rỗng.
Gốc hơn hình thức. Trong lễ, thà giản dị hơn xa hoa; trong tang, thà thật lòng đau buồn hơn chu đáo hình thức. Vẽ màu sau khi có nền trắng: lễ đến sau phẩm chất bên trong.
Thành kính. Tế như thần đang có mặt. Vào thái miếu hỏi từng việc, chính đó là lễ. Vua dùng bề tôi bằng lễ, bề tôi thờ vua bằng trung. Nhạc Thiều đẹp trọn và thiện trọn; vui mà không dâm, buồn mà không thương tổn.
Nhân và một sợi chỉ xuyên suốt
Sống gần nhân. Chọn nơi có nhân mà ở. Người không có nhân không chịu nổi nghèo lâu, cũng không ở yên được trong sung sướng. Giàu sang phải được bằng đạo; quân tử không rời nhân dù lúc vội vàng hay nguy khốn.
Nghe đạo buổi sáng. Sáng nghe được đạo, chiều chết cũng được. Quân tử hiểu về nghĩa, tiểu nhân hiểu về lợi. Thấy người hiền thì nghĩ cách bằng họ, thấy người kém thì tự xét mình.
Trung và thứ. Khổng Tử nói đạo của ông có một sợi chỉ xuyên suốt; Tăng Tử giải thích đó là trung và thứ, tức hết lòng và suy mình ra người. Nói chậm, làm nhanh; đức không cô độc, ắt có láng giềng.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt thiên Bát dật và thiên Lý nhân của Luận Ngữ (Khổng Tử, bản dịch James Legge, Project Gutenberg số 3330 trên Everand), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lễ cần có nhân?
Khổng Tử hỏi người không có nhân thì làm gì với lễ và nhạc. Lễ chỉ có nghĩa khi xuất phát từ lòng tốt bên trong. Vì vậy trong lễ thà giản dị hơn xa hoa, trong tang thà thật lòng đau buồn hơn chu đáo hình thức.
Trung và thứ là gì?
Khổng Tử nói đạo của ông có một sợi chỉ xuyên suốt. Tăng Tử giải thích đó là trung, tức hết lòng với bổn phận của mình, và thứ, tức suy mình ra người, đặt mình vào chỗ người khác trước khi hành động.
Quân tử và tiểu nhân khác nhau ở đâu?
Theo thiên Lý nhân, quân tử hiểu về nghĩa, tiểu nhân hiểu về lợi. Quân tử nghĩ tới đức và phép tắc, tiểu nhân nghĩ tới chỗ yên và ân huệ. Thấy người hiền thì nghĩ cách bằng họ, thấy người kém thì tự xét mình.