Căn Cước Không Phải Thứ Người Ta Cho Mình
Năm 1992, mình đặt chân xuống phi trường ở Mỹ lần đầu tiên. Lúc đó mình chưa hiểu gì về cái đất nước này ngoài một điều duy nhất: chị cả của mình đã ở đây trước rồi, và chị đã có ba tiệm nail. Với một đứa trẻ vừa rời Việt Nam, cái hình ảnh đó — một người phụ nữ Việt Nam làm chủ ba tiệm ở xứ người — nghe như chuyện thần thoại. Mình không biết rằng cái cảm giác vừa ngạc nhiên vừa mất phương hướng của buổi chiều hôm đó sẽ theo mình mãi đến tận bây giờ, dù mình đã sống ở đây hơn ba mươi năm.
Lớn lên giữa hai nền văn hóa không phải là thứ mình chọn — đó là hoàn cảnh mình được sinh vào. Ban ngày mình ngồi trong lớp học tiếng Anh, cố gắng hiểu từng câu giáo viên nói. Chiều về nhà thì trở lại là đứa trẻ Việt Nam: ăn cơm, nói chuyện với ba mẹ bằng tiếng Việt, nghe nhạc vàng từ cái cassette cũ mà không ai thay từ năm nảo năm nào. Hai thế giới đó không bao giờ thực sự hòa vào nhau. Mình học cách nhảy qua lại giữa hai phiên bản của chính mình, và dần dần không còn biết phiên bản nào là thật nữa.
Những Thứ Mình Đã Đánh Mất
Có những thứ mình mất đi mà không hay. Tiếng Việt của mình ngày càng mỏng hơn — không phải vì mình không dùng, mà vì mình chỉ dùng nó trong một phạm vi rất hẹp: gia đình, bếp núc, những câu chuyện cũ. Còn những từ để diễn đạt cảm xúc phức tạp, những sắc thái của ngôn ngữ mà chỉ văn học mới có — mình mất gần hết. Mình học được tiếng Anh để thay thế, nhưng tiếng Anh không bao giờ mang lại cái cảm giác về nhà. Rồi còn những phong tục, những cách ứng xử — cách cúi đầu chào người lớn tuổi, cách ngồi ăn cơm đúng thứ tự, cái thói quen để ý đến người khác trước khi nghĩ đến bản thân. Mình giữ được một phần. Phần còn lại trôi đi theo năm tháng, và mình hay tự hỏi ba mẹ có nhìn thấy điều đó không.
Có những thứ mình mất đi mà không hay — tiếng Việt, phong tục, cái cảm giác về nhà. Mất từ từ, không đau, nhưng một ngày nào đó nhìn lại thì không còn nữa.
Nhưng có những thứ mình cố giữ lại. Không phải vì ai bắt buộc, mà vì mình cảm thấy thiếu nếu không có chúng. Sự kiên nhẫn trong kinh doanh — cái tính chịu đựng mà mình thấy trong chị, trong ba mẹ, trong tất cả những người Việt mình quen biết từ hồi nhỏ. Lòng biết ơn đối với những thứ nhỏ nhoi. Và có lẽ quan trọng nhất: ý thức rằng không có gì là chắc chắn mãi, nên phải trân trọng những gì đang có. Cái ý thức đó không ai dạy mình bằng lời — mình học được từ việc chứng kiến gia đình mình bắt đầu lại từ đầu trên đất khách, với hai bàn tay trắng và không một chữ tiếng Anh. Đó là thứ thấm vào người, không phải thứ học trong sách.
Truyền Lại Cho Victor Điều Gì
Victor năm nay sáu tuổi. Năm tới nó vào lớp một. Mình nhìn nó và thấy mình của năm xưa — một đứa trẻ đứng giữa hai thế giới, chưa biết mình thực sự thuộc về đâu. Mình và Lavie đang cố dạy nó tiếng Việt, dù mình biết cái tiếng Việt của Victor sẽ không bao giờ như tiếng Việt của mình, và tiếng Việt của mình cũng đã không còn như tiếng Việt của ba mẹ nữa. Đó là sự thật của những gia đình di dân — ngôn ngữ bị pha loãng qua từng thế hệ, như màu sơn phai dần theo ánh nắng. Nhưng mình không muốn truyền lại cho Victor chỉ ngôn ngữ. Mình muốn truyền lại cho nó cái cảm giác rằng nó đến từ một nơi có thật, có chiều sâu, có lịch sử dài hơn cái đất nước nó sinh ra. Rằng việc là người Việt Nam ở Mỹ không phải là thiếu thứ gì — mà là có thêm.
Ba mươi mấy năm ở đây, mình vẫn chưa có câu trả lời hoàn chỉnh cho câu hỏi mình là ai. Nhưng mình nghĩ đó không phải vấn đề cần giải quyết — đó là thực tế cần học cách sống với. Mình là người Việt Nam lớn lên ở Mỹ. Mình là người học computer science, rồi quản lý tiệm nail mười năm, rồi tự mình mua tiệm Cary năm 2023, tiệm Durham năm 2024. Mình là cha của Victor, chồng của Lavie. Tất cả những thứ đó không mâu thuẫn nhau — chúng chỉ là những lớp khác nhau của cùng một người. Và nếu có một thứ mình muốn Victor hiểu sớm hơn mình đã từng hiểu, thì đó là điều này: căn cước không phải thứ người ta cho mình. Đó là thứ mình tự xây, từng ngày một, từ tất cả những mảnh đã được trao và những mảnh mình tự nhặt lên dọc đường.
