Grit chịu ảnh hưởng của cả gen lẫn trải nghiệm và tăng dần theo tuổi. Chương 5 giới thiệu bốn tài sản tâm lý giúp grit lớn lên.
Tóm tắt
Chương 5 của Grit là phần Duckworth trả lời câu hỏi grit có nằm trong gen không: một phần, nhưng trải nghiệm cũng định hình nó. Grit tăng dần theo tuổi, và lớn lên nhờ bốn tài sản tâm lý: hứng thú, luyện tập, mục đích và hy vọng.
Ý chính
- Gen ảnh hưởng tới grit, nhưng trải nghiệm cũng vậy.
- Người lớn tuổi thường có grit cao hơn người trẻ.
- Người ta bỏ cuộc vì chán, không đáng công, không quan trọng, hay nghĩ mình không làm được.
- Bốn tài sản tâm lý chống lại bốn ý nghĩ bỏ cuộc ấy.
Áp dụng ngay hôm nay
Lần gần nhất bạn bỏ cuộc, lý do nằm ở đâu trong bốn lý do của Duckworth? Ghi lại và chọn một tài sản cần nuôi.
Gen và trải nghiệm
Grit có nằm trong gen không? Câu trả lời ngắn: "một phần". Mọi đặc điểm của con người đều chịu ảnh hưởng của cả gen lẫn trải nghiệm. Lấy chiều cao làm ví dụ: chiều cao di truyền, vậy mà chiều cao trung bình đã tăng mạnh. Đàn ông Anh 150 năm trước cao khoảng 1,65 m (5 feet 5 inch), nay khoảng 1,78 m (5 feet 10 inch). Đàn ông Hà Lan nay cao gần 1,85 m (gần 6 feet 1 inch), tăng khoảng 15 cm (6 inch). Lý do là dinh dưỡng, không khí và nước sạch, y tế, chứ không phải vốn gen thay đổi. Tài năng cũng chịu ảnh hưởng của gen, nhưng tốc độ ta phát triển kỹ năng lại phụ thuộc vào trải nghiệm. Dan Chambliss người nhỏ con, không duỗi được mũi chân (cổ chân kém linh hoạt khi gập về phía lòng bàn chân), nhưng giới hạn lớn hơn của ông là huấn luyện tồi: ông huấn luyện viên thời trung học "dạy tôi đúng bằng không". Nhiều năm sau, có người dạy tử tế, ông bơi 200 yard hỗn hợp cá nhân bằng đúng thời gian hồi trung học.
Nghiên cứu sinh đôi. Sinh đôi cùng trứng chung toàn bộ ADN, sinh đôi khác trứng chung khoảng một nửa. Một nghiên cứu ở Anh trên hơn 2.000 cặp sinh đôi tuổi thiếu niên, dùng Thang đo Grit, ước tính hệ số di truyền của kiên trì là 37% và của đam mê là 20%, tương đương các nét tính cách khác. Các đặc điểm đều do nhiều gen quy định (chiều cao liên quan tới ít nhất 697 gen, trong khoảng 25.000 gen của bộ gen người), nên không có "gen grit". Hệ số di truyền giải thích chênh lệch quanh mức trung bình, không giải thích bản thân mức trung bình.
Hiệu ứng Flynn. Jim Flynn ở New Zealand phát hiện điểm IQ đã tăng hơn 15 điểm trong 50 năm ở hơn 30 quốc gia, theo các bài kiểm tra Wechsler. Nếu chấm người của một thế kỷ trước theo chuẩn ngày nay, họ được trung bình 70 điểm; nếu chấm ta theo chuẩn cũ, ta được khoảng 130. Tăng nhiều nhất là khả năng suy luận trừu tượng. Hỏi "Chó và thỏ giống nhau ở chỗ nào?", trẻ ngày nay nói cả hai là động vật, là thú có vú; một thế kỷ trước người ta trả lời "Chó đuổi thỏ". Flynn ví với bóng rổ: truyền hình phổ biến môn này, trẻ con thử những động tác khó, mỗi đứa giỏi lên lại kéo trình độ của những đứa khác lên. Ông gọi đó là "hiệu ứng nhân xã hội": khác biệt nhỏ về môi trường hay gen kích hoạt những vòng lặp tốt, được văn hóa nhân lên.
Grit lớn lên theo tuổi
Grit theo độ tuổi. Trong dữ liệu cắt ngang của người trưởng thành ở Mỹ, người cuối tuổi 60 trở lên có grit cao nhất, người tuổi 20 thấp nhất. Có hai cách giải thích. Một là hiệu ứng thế hệ, kiểu "hiệu ứng Flynn ngược": thế hệ trước lớn lên với chuẩn mực đề cao kiên trì. Một đồng nghiệp lớn tuổi của bà, và cha bà, nhà hóa học nhận "đồng hồ vàng" ở DuPont, đều sẽ nói người trẻ bây giờ không chăm bằng. Hai là sự trưởng thành: grit lớn lên khi ta tìm được triết lý sống, học cách phủi bụi đứng dậy, và phân biệt mục tiêu thấp nên bỏ với mục tiêu cao cần bám. Có lẽ cả hai đều đúng. Đây chỉ là ảnh chụp một thời điểm, không phải dữ liệu theo dõi cùng một nhóm người qua nhiều năm.
Nguyên lý trưởng thành. Tâm lý học nhân cách gọi đó là "nguyên lý trưởng thành": qua cuộc đời, phần lớn người ta tận tâm hơn, tự tin hơn, biết quan tâm hơn và điềm tĩnh hơn. Thay đổi nhiều nhất trong khoảng từ 20 tới 40 tuổi, và vẫn tiếp tục về sau. Nguyên nhân thứ nhất là học được qua thử và sai rằng cứ đổi hoài bão thì không thấy thỏa mãn. Tuổi 20 của chính bà trải qua tổ chức phi lợi nhuận, thần kinh học, tư vấn, dạy học: một "người mới đầy hứa hẹn" khác xa một chuyên gia thật. Bà từng nhầm sự chăm chỉ là tài năng, và học được rằng đam mê cũng cần như kiên trì. Nguyên nhân thứ hai là hoàn cảnh thay đổi: "ta thay đổi khi cần phải thay đổi". Con gái bà, Lucy, tập đi vệ sinh xong trong một ngày khi chuyển sang lớp "trẻ lớn". Con gái của Bernie Noe, hiệu trưởng trường Lakeside, vốn luôn đi trễ, bỗng đúng giờ ngay khi người quản lý ở cửa hàng American Eagle nói đi trễ lần đầu là bị đuổi. "Lời giảng giải không bằng một nửa hậu quả." Thích nghi thành thói quen, thói quen thành bản sắc.
Bốn tài sản tâm lý
Grit dẻo, không cố định. Nếu bạn muốn có thêm grit, đừng kết luận "mình lười", "mình hời hợt" hay "mình sinh ra đã thế". Người ta bỏ cuộc vì bốn lý do: "Tôi chán", "Không đáng công", "Việc này không quan trọng với tôi", và "Tôi không làm được, thôi bỏ cho rồi". Người có grit có bỏ mục tiêu cấp thấp, nhưng không đổi cái la bàn ở trên cùng.
Bốn tài sản tâm lý. Những tấm gương về grit có bốn thứ, phát triển đại khái theo thứ tự sau, và mỗi thứ chống lại một trong bốn ý nghĩ trên.
- Hứng thú: thích công việc từ bên trong, say mê lâu dài ("Tôi yêu việc mình làm"), dù có vài việc vặt không thích.
- Luyện tập: kỷ luật hằng ngày để giỏi hơn, tập trung vào điểm yếu với thử thách vượt quá kỹ năng hiện có, hàng giờ mỗi ngày trong nhiều năm, chống lại sự tự mãn ("Làm gì cũng được, tôi muốn giỏi hơn").
- Mục đích: niềm tin rằng công việc có ý nghĩa, vừa thú vị với mình vừa gắn với phúc lợi của người khác. Hứng thú mà không có mục đích thì khó duy trì. Mục đích thường sâu thêm sau khi đã có hứng thú và luyện tập.
- Hy vọng: kiểu kiên trì đứng dậy đương đầu, có mặt ở mọi giai đoạn. "Nếu ta nằm luôn, grit thua. Nếu ta đứng dậy, grit thắng."
Bốn thứ đều học được. Cả bốn thứ đều học được. Các chương tiếp theo (Phần II) sẽ nói cách "nuôi grit từ bên trong".
Câu hỏi thường gặp
Grit có di truyền không?
Theo Duckworth, câu trả lời là một phần. Một nghiên cứu ở Anh trên hơn 2.000 cặp sinh đôi thiếu niên ước tính hệ số di truyền của kiên trì là 37% và của đam mê là 20%. Phần còn lại đến từ trải nghiệm, nên grit vẫn có thể thay đổi và lớn lên.
Vì sao người lớn tuổi có grit cao hơn?
Trong dữ liệu ở Mỹ, người cuối tuổi 60 trở lên có grit cao nhất, người tuổi 20 thấp nhất. Một phần có thể do khác biệt thế hệ, một phần do nguyên lý trưởng thành: qua thử và sai, người ta học được rằng cứ đổi hoài thì không đi tới đâu.
Bốn tài sản tâm lý của grit là gì?
Bốn tài sản gồm hứng thú, tức thích công việc từ bên trong; luyện tập, tức kỷ luật để giỏi hơn mỗi ngày; mục đích, tức niềm tin công việc có ý nghĩa với người khác; và hy vọng, tức kiên trì đứng dậy sau vấp ngã. Cả bốn đều học được.
