Chương 1 Mindset: những đứa trẻ thích câu đố khó, Binet và bài kiểm tra IQ, tư duy cố định và tư duy phát triển, cùng bài tự kiểm tra của Dweck.
Tóm tắt
Chương 1 là chương Dweck giới thiệu hai kiểu tư duy. Tư duy cố định tin phẩm chất được khắc trên đá nên lúc nào cũng phải chứng minh, còn tư duy phát triển tin phẩm chất vun đắp được. Bà kể chuyện những đứa trẻ thích câu đố khó, nhắc ý định thật của Binet và đưa bài tự kiểm tra.
Ý chính
- Tư duy cố định biến mỗi tình huống thành phép thử thắng hay thua.
- Tư duy phát triển coi năng lực hiện có là điểm xuất phát.
- Người tư duy phát triển tự đánh giá mình sát hơn.
- Bạn đổi được tư duy của mình.
Áp dụng ngay hôm nay
Làm bài tự kiểm tra bốn câu về trí thông minh ở cuối chương, rồi làm lại với một lĩnh vực bạn hay nói mình dở.
Những đứa trẻ thích bài khó
Câu đố đã đổi bà. Khi còn là nhà nghiên cứu trẻ tìm hiểu cách người ta đối mặt thất bại, Dweck đưa cho trẻ em những câu đố dễ rồi khó dần. Một cậu bé mười tuổi xoa tay và nói cậu thích thử thách. Một em khác nói em đã mong bài này sẽ "bổ ích".
Điều bà chưa biết. Bà vốn tin người ta hoặc chịu được thất bại, hoặc không, và chẳng ai thích thất bại. Những đứa trẻ này biết một điều bà chưa biết: năng lực trí tuệ có thể vun đắp được. Các em không nghĩ mình đang thất bại, các em nghĩ mình đang học. Còn bà khi ấy tin phẩm chất được khắc trên đá, nên thất bại nghĩa là mình không thông minh, và mục tiêu là sắp xếp sao cho thành công và tránh thất bại.
Vì sao người ta khác nhau
Tranh cãi lâu đời. Từ lâu người ta tranh cãi khác biệt giữa con người đến từ nền tảng thể chất, ngày xưa là đo sọ, nay là gen, hay từ hoàn cảnh, trải nghiệm, rèn luyện và cách học.
Binet và bài kiểm tra IQ. Alfred Binet, người làm ra bài kiểm tra IQ, thiết kế nó để tìm những học sinh Paris không theo kịp trường, để có chương trình mới giúp các em. Ông phản đối cái ông gọi là "sự bi quan tàn nhẫn" của quan niệm trí thông minh cố định, và cho rằng luyện tập, rèn luyện và phương pháp làm người ta thông minh hơn.
Gen và môi trường cùng tác động. Theo sách, giới chuyên môn ngày nay đồng ý rằng chuyện này không phải chọn một trong hai, bẩm sinh hay nuôi dưỡng: gen và môi trường tác động lẫn nhau ngay từ lúc thụ thai. Robert Sternberg cho rằng yếu tố chính tạo nên chuyên môn là sự dấn thân có mục đích. Người khởi đầu thông minh nhất không phải lúc nào cũng về đích thông minh nhất.
Tư duy cố định và tư duy phát triển
Tư duy cố định. Tin rằng phẩm chất của mình được khắc trên đá tạo ra nhu cầu chứng minh bản thân hết lần này tới lần khác. Mỗi tình huống đều bị chấm: thành hay bại, khôn hay dại, được nhận hay bị loại, thắng hay thua.
Lớp học của cô Wilson. Năm lớp sáu, cô giáo của Dweck xếp chỗ ngồi theo điểm IQ, và chỉ học sinh IQ cao được cầm cờ hay mang giấy lên văn phòng hiệu trưởng. Cả lớp chỉ còn một mục tiêu: trông có vẻ thông minh và đừng trông có vẻ ngốc. Học trò đau bụng vì lo, và chẳng ai thấy vui khi học.
Tư duy phát triển. Ở tư duy phát triển, lá bài mình được chia chỉ là điểm xuất phát. Phẩm chất cơ bản vun đắp được nhờ nỗ lực, chiến lược và sự giúp đỡ của người khác. Quan niệm này không hứa ai cũng thành Einstein hay Beethoven. Nó chỉ nói tiềm năng thật của một người là điều chưa biết và không thể biết trước.
Những khởi đầu không hứa hẹn. Darwin và Tolstoy từng bị coi là những đứa trẻ bình thường. Ben Hogan hồi nhỏ vụng về. Cindy Sherman trượt lớp nhiếp ảnh đầu tiên, còn Geraldine Page từng bị khuyên bỏ nghề vì thiếu tài. Tư duy phát triển sinh ra niềm say mê học hỏi, vươn mình và bám trụ, nhất là khi mọi thứ không suôn sẻ.
Một ngày tồi tệ
Ba chuyện nhỏ. Dweck đưa ra một tình huống: bạn bị điểm C+ bài giữa kỳ của môn mình thích, bị phạt đỗ xe, rồi gọi cho bạn thân thì người đó trả lời qua loa.
Phản ứng của tư duy cố định. Người tư duy cố định nghĩ "mình là kẻ thất bại", "đời mình thảm hại", "cả thế giới chống lại mình". Họ đối phó bằng cách thôi cố gắng, nằm lì trên giường, ăn uống quá đà, la mắng ai đó hay đập phá. Bà cố tình chọn những chuyện nhẹ và sửa được, vậy mà tư duy cố định biến nó thành thất bại toàn tập. Những người này không tự ti hay bi quan khi chưa gặp thất bại.
Phản ứng của tư duy phát triển. Người tư duy phát triển cũng buồn, nhưng họ không dán nhãn lên mình. Họ định học chăm hơn hoặc học cách khác, đỗ xe cẩn thận hơn hay khiếu nại tấm vé phạt, và hỏi xem người bạn có gặp chuyện gì không. Họ dám đối diện vấn đề.
Có gì mới ở đây
Những câu nói quen. Ai cũng nghe "có thử mới biết" hay "thành Rome không xây trong một ngày". Tư duy cố định gạt các câu này đi, vì mạo hiểm và nỗ lực có thể làm lộ điểm yếu. Người tư duy cố định thường không tin vào nỗ lực hay vào việc nhờ giúp.
Một niềm tin kéo theo cả chuỗi. Điểm mới là thái độ với rủi ro và nỗ lực mọc ra từ kiểu tư duy bên dưới. Dạy người ta tư duy phát triển thì những thái độ ấy đi kèm. Tạm thời đưa người ta vào tư duy cố định thì họ sợ thử thách và coi nhẹ nỗ lực. Khác với sách "mười bí quyết thành công" gồm những mẹo rời rạc, hiểu hai kiểu tư duy cho thấy một niềm tin dẫn tới cả chuỗi suy nghĩ và hành động.
Ai tự đánh giá đúng mình
Tư duy phát triển nhìn mình rõ hơn. Người ta thường đánh giá sai khả năng của mình. Trong nghiên cứu của Dweck, gần như mọi sai lệch đến từ người tư duy cố định. Người tư duy phát triển đánh giá rất sát, vì họ cần thông tin đúng để học. Với tư duy cố định, mỗi kết quả là tin tốt hay tin xấu về những phẩm chất quý giá, nên nó dễ bị bóp méo.
Người xuất chúng. Howard Gardner viết rằng người xuất chúng có tài đặc biệt trong việc nhận ra điểm mạnh và điểm yếu của chính mình. Họ còn biến thất bại thành thành công về sau. Một cuộc khảo sát 143 nhà nghiên cứu sáng tạo xếp sự bền bỉ và khả năng đứng dậy lên đầu danh sách những gì làm nên thành tựu sáng tạo.
Nuôi tư duy phát triển
Tự kiểm tra về trí thông minh. Dweck đưa bốn câu: trí thông minh là thứ cơ bản và không đổi được nhiều; bạn học được điều mới nhưng không đổi được độ thông minh; bạn luôn đổi được trí thông minh khá nhiều; bạn đổi được độ thông minh của mình rất nhiều. Câu một và hai là tư duy cố định, câu ba và bốn là tư duy phát triển. Có thể thay trí thông minh bằng năng khiếu nghệ thuật, thể thao hay kinh doanh.
Tự kiểm tra về tính cách. Với tính cách cũng vậy: tin mình là một kiểu người nhất định và không đổi được nhiều, hoặc tin mình luôn đổi được những điều cơ bản. Tư duy về trí thông minh và về tính cách có thể khác nhau ở cùng một người. Tư duy cố định khiến bạn chăm chăm vào việc bị đánh giá, tư duy phát triển khiến bạn chăm chăm vào việc tiến bộ.
Một lớp ngoại ngữ. Hãy tưởng tượng bị giáo viên gọi lên trả lời trước lớp ngoại ngữ. Ở tư duy cố định, bạn thấy những ánh mắt, sự phán xét và cái tôi căng lên. Ở tư duy phát triển, bạn là người mới tới để học, còn giáo viên là người giúp mình. Thông điệp của chương: bạn đổi được tư duy của mình.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 1 của Mindset (Carol S. Dweck, bản cập nhật, ebook đọc trên Libby), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Các nghiên cứu về trầm cảm, sức khỏe và ăn kiêng là phần tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Tư duy cố định là gì?
Theo Dweck, tư duy cố định là niềm tin rằng trí thông minh, tài năng và tính cách được khắc trên đá. Người có niềm tin này thấy phải chứng minh mình hết lần này tới lần khác, và coi mỗi tình huống là phép thử thông minh hay ngốc, thắng hay thua, được nhận hay bị loại.
Tư duy phát triển là gì?
Tư duy phát triển là niềm tin rằng phẩm chất cơ bản vun đắp được nhờ nỗ lực, chiến lược và sự giúp đỡ của người khác. Nó không hứa ai cũng thành Einstein. Nó nói tiềm năng thật của một người chưa biết trước được, nên đáng để học, thử và bám trụ khi khó.
Bài kiểm tra IQ ra đời để làm gì?
Alfred Binet làm ra bài kiểm tra IQ để tìm những học sinh Paris không theo kịp trường, để có chương trình mới giúp các em. Ông phản đối quan niệm trí thông minh cố định và tin rằng luyện tập, rèn luyện và phương pháp làm người ta thông minh hơn.