Chương 2 Mindset: thành công, thất bại và nỗ lực mang nghĩa khác nhau ở hai kiểu tư duy, từ bệnh CEO, McEnroe tới chữ chưa và chuyện rùa với thỏ.
Tóm tắt
Chương 2 là chương Dweck đi vào bên trong hai kiểu tư duy. Ở tư duy cố định, thành công là chứng minh mình giỏi, thất bại là bản án, còn nỗ lực là dấu hiệu thiếu tài. Ở tư duy phát triển, thành công là vươn mình để học, và nỗ lực là thứ làm mình giỏi lên.
Ý chính
- Học và chứng minh mình giỏi là hai mục tiêu khác nhau.
- Tư duy cố định biến thất bại từ việc đã xảy ra thành bản sắc.
- Với tư duy phát triển, rủi ro thật là cố ít.
- Ai cũng là hỗn hợp của hai kiểu tư duy.
Áp dụng ngay hôm nay
Khi việc khó lên và bạn bỗng thấy chán hay mệt, ghi lại khoảnh khắc đó và làm tiếp thêm mười lăm phút.
Hai thế giới
Ước mơ thời trẻ. Hồi trẻ, Dweck muốn một người chồng như hoàng tử, thành đạt, và một sự nghiệp hào nhoáng nhưng ít rủi ro để khẳng định mình. Bà lại có một người chồng "đang hoàn thiện" và một sự nghiệp lúc nào cũng thử thách, và bà hài lòng vì bà đã đổi tư duy.
Hai nghĩa của năng lực. Cùng nghiên cứu sinh Mary Bandura, bà nhận ra chữ năng lực có hai nghĩa: năng lực cố định cần được chứng minh, và năng lực thay đổi được, phát triển qua việc học. Bà biết ngay mình thuộc kiểu nào, và thấy mình có quyền chọn.
Thành công, thất bại và nỗ lực. Trong thế giới cố định, thành công là chứng minh mình giỏi, thất bại là bằng chứng mình không giỏi, còn nỗ lực là điều xấu vì người có tài lẽ ra không cần cố. Trong thế giới phát triển, thành công là vươn mình để học, thất bại là không lớn lên hay không với tới điều mình coi trọng, còn nỗ lực là thứ làm mình giỏi lên. Tư duy là niềm tin, và niềm tin thì đổi được.
Học hay chứng minh mình giỏi
Người học và người không học. Benjamin Barber chia thế giới thành người học và người không học, thay vì người mạnh và người yếu. Em bé nào cũng là người học hăng say: không bé nào bỏ tập đi hay tập nói vì nó khó. Tư duy cố định chấm dứt điều ấy khi trẻ bắt đầu biết tự đánh giá mình.
Bộ xếp hình của trẻ bốn tuổi. Trẻ bốn tuổi được chọn làm lại bộ xếp hình dễ hoặc thử bộ khó hơn. Trẻ tư duy cố định chọn bộ an toàn, có em nói trẻ thông minh thì không làm sai. Trẻ tư duy phát triển chọn bộ khó hết lần này tới lần khác, có em nói rất muốn giải ra.
Lớp tiếng Anh ở Hồng Kông. Ở Đại học Hồng Kông, mọi môn đều dạy bằng tiếng Anh. Sinh viên mới yếu tiếng Anh được hỏi có muốn học lớp tiếng Anh bổ trợ không. Nhóm tư duy phát triển nói có ngay. Nhóm tư duy cố định không mấy quan tâm, chấp nhận rủi ro cho cả việc học đại học để khỏi lộ chỗ yếu.
Sóng não ở Columbia. Trong phòng thí nghiệm đo sóng não ở Columbia, người tư duy cố định chỉ chú ý tới phản hồi cho biết mình đúng hay sai. Họ không quan tâm tới thông tin giúp mình học, kể cả sau khi trả lời sai. Chỉ người tư duy phát triển chú ý tới phần thông tin để học.
Người bạn đời lý tưởng và bệnh CEO
Muốn được tôn thờ. Người trẻ tư duy cố định muốn một bạn đời đặt mình lên bệ, làm mình thấy mình hoàn hảo. Người tư duy phát triển muốn một người thấy lỗi của mình, giúp mình sửa, thử thách mình và khuyến khích mình học. Dweck kể chồng bà từng đùa muốn làm vị thần của một tôn giáo chỉ có một tín đồ.
Bệnh CEO. Sau thành công ban đầu ở Chrysler, Lee Iacocca cho ra những mẫu xe cũ chỉ sửa bề ngoài, trong khi các hãng Nhật nghĩ lại chiếc xe từ đầu. Ông vây quanh mình bằng người tung hô, đẩy người phê bình đi xa và thành người không học. Darwin Smith của Kimberly-Clark thì nói ông chưa bao giờ thôi cố gắng để xứng với công việc.
Ngắn hạn và dài hạn. Albert Dunlap, người tự nhận có tư duy cố định, làm giá cổ phiếu Sunbeam vọt lên trong khi công ty rã ra. Lou Gerstner đại tu văn hóa IBM giữa lúc Phố Wall chê bai, và nhiều năm sau IBM lại dẫn đầu.
Vươn mình
Mia Hamm chơi vượt cấp. Mia Hamm luôn chơi với người lớn hơn, to hơn, giỏi hơn: anh trai, đội bóng nam mười một tuổi khi cô mới mười tuổi, rồi đội đại học mạnh nhất. Cô tiến bộ nhanh hơn cô tưởng.
Patricia Miranda. Hồi thiếu niên, Patricia Miranda mũm mĩm, không giỏi thể thao, và bị gọi là "trò cười" sau một trận đấu vật thua nặng. Câu đó làm cô quyết tâm hơn. Khi mẹ cô mất vì phình mạch não năm bốn mươi tuổi, cô bé mười tuổi quyết định một đời chỉ làm việc dễ là đáng xấu hổ. Năm hai mươi bốn tuổi cô giành huy chương đồng Olympic Athens, rồi vào Trường Luật Yale để bắt đầu lại từ dưới cùng.
Christopher Reeve. Năm 1995, tai nạn cưỡi ngựa làm Christopher Reeve liệt từ cổ trở xuống. Ông theo một chương trình tập kích thích điện cường độ cao dù bác sĩ nói ông đang chối bỏ thực tế. Năm năm sau ông cử động lại được tay, chân và thân, và ảnh chụp não cho thấy tín hiệu đi tới cơ thể. Theo sách, trường hợp này làm giới khoa học nghĩ lại về khả năng hồi phục của hệ thần kinh. Đây là câu chuyện và cách nhìn ở thời điểm sách viết, không phải lời khuyên y khoa.
Chỉ thích chuyện chắc ăn
Lớp hóa khó. Trong một lớp hóa dự bị y khoa khó, điểm trung bình bài thi là C+. Sinh viên tư duy cố định chỉ còn hứng thú nếu làm tốt ngay, ai chật vật thì mất hứng và mất vui. Sinh viên tư duy phát triển vẫn hứng thú khi bài khó, có bạn nói càng bị bảo không làm được, mình càng hăng.
Câu đố lớp năm. Học sinh lớp năm tư duy cố định mất vui khi câu đố khó lên, kể cả những em giải giỏi nhất, và từ chối mang câu đố về nhà. Một em còn nói dối là nhà đã có. Trẻ tư duy phát triển muốn câu đố khó và hỏi tên để mẹ mua thêm.
Khó mà vui. Cô giáo ballet Marina Semyonova chọn học trò phản ứng với lời sửa tốt hơn với lời khen, một phép thử về tư duy. Lúc chính Dweck đổi khác là lúc bà nghe mình nói: "Cái này khó. Cái này vui."
Khi nào bạn thấy mình thông minh
Hai câu trả lời. Người tư duy cố định thấy mình thông minh khi không mắc lỗi, làm xong nhanh và hoàn hảo, hay khi việc dễ với mình mà khó với người khác. Người tư duy phát triển thấy mình thông minh khi việc rất khó, mình cố hết sức và làm được điều trước đây không làm được.
Quên chữ chưa. Mỗi năm Columbia nhận sáu nghiên cứu sinh giỏi. Chỉ sau một ngày, vài em đã thấy mình là kẻ mạo danh khi so với giáo sư và các anh chị khóa trên. Các em biết cách lấy điểm A nhưng chưa biết làm nghiên cứu. Dweck nói các em quên mất chữ "chưa".
Phải là ngôi sao ngay. Janet Cooke được giải Pulitzer cho một bài báo bịa về một em bé tám tuổi nghiện ngập, rồi bị tước giải. Stephen Glass bịa nhiều bài cho tạp chí The New Republic. Dweck thấy ở họ những người trẻ có tài nhưng tuyệt vọng, tin mình phải là ngôi sao ngay. Một câu nói thập niên 1960: trở thành tốt hơn là đã là.
Một điểm thi là mãi mãi
Loretta. Loretta được kiểm tra vài ngày sau khi tới Mỹ lúc năm tuổi và bị xếp ngoài lớp mẫu giáo tinh hoa. Sau đó cô được chuyển vào và giành nhiều giải, nhưng không bao giờ thấy mình thuộc về nơi đó, vì tin bài kiểm tra đầu tiên đã cho thấy năng lực cố định của mình.
Bài kiểm tra không đo được tương lai. Học sinh lớp năm được bảo một bài kiểm tra đo một năng lực quan trọng ở trường. Trẻ tư duy phát triển không nghĩ nó đo được mình thông minh tới đâu hay sau này sẽ thông minh tới đâu, một em nói chẳng bài kiểm tra nào làm được chuyện đó. Trẻ tư duy cố định tin nó đo trí thông minh của mình bây giờ và cả khi lớn.
Nhìn lại tiềm năng
Những người bị đánh giá thấp. Pollock, Proust, Elvis, Ray Charles, Lucille Ball và Darwin đều từng bị cho là ít tiềm năng. Có thể giới chuyên môn đánh giá đúng kỹ năng của họ lúc ấy, nhưng khi ấy họ chưa là con người họ sẽ thành. Tranh thời đầu của Cézanne trong một cuộc triển lãm ở London nhiều bức vụng và quá tay. Phải mất thời gian Cézanne mới thành Cézanne.
Một điểm không vẽ được một đường. Trong một khảo sát về cô học sinh tên Jennifer được 65% môn toán, giáo viên tư duy cố định sẵn sàng phán xét em. Thầy Michael Riordan xin không tham gia, vì một điểm không đủ để xác định độ dốc của một đường thẳng. Dweck đồng ý, và đó cũng là điều nghiên cứu muốn chỉ ra.
Những cách nhìn tiềm năng khác. NASA từng ưu tiên ứng viên phi hành gia có những thất bại lớn rồi đứng dậy được. Jack Welch chọn lãnh đạo theo "đường băng", tức khả năng lớn lên. Semyonova chọn học trò được tiếp sức bởi lời phê bình.
Chứng minh mình đặc biệt
Sống để được công nhận. Người tư duy cố định tìm cách chứng minh mình đặc biệt và hơn người. Dweck kể có thời bà sống nhờ những tấm phiếu điểm về trí thông minh, sắc đẹp và sự dễ mến, và nỗi sợ lớn nhất là mình bình thường. Một đêm lạnh sau buổi xem opera, chiếc taxi dừng ngay trước tay bà, và người tài xế nói "Chị khác mọi người". Bà từng sống vì những khoảnh khắc như vậy.
Đặc biệt thành ra hơn người. Vấn đề bắt đầu khi đặc biệt nghĩa là tốt hơn, đáng giá hơn và được quyền hơn. John McEnroe tin tài năng là tất cả và gục khi trận đấu khó. Ông từng quát người đại diện vì mùn cưa trên sân quá mịn, và người này phải trả tiền cho một công nhân mài thêm một khúc gỗ. Ai cũng chiều ông, và với tư duy cố định, kiểu đó được coi là lòng tự trọng.
Jordan và Yeager. Michael Jordan được tung hô như thần thánh nhưng thấy ngượng, vì ông biết mình đã làm việc vất vả thế nào và nói ông cũng là người như mọi người. Phi công Chuck Yeager nói không có phi công bẩm sinh, phi công giỏi nhất là người bay nhiều hơn. Nếu thành công làm bạn thành một ai đó, thì khi không thành công bạn là gì?
Thất bại đổi nghĩa
Từ việc đã xảy ra thành bản sắc. Gia đình Martin lạnh nhạt với cậu con trai ba tuổi Robert sau khi cậu không vào được trường mầm non hàng đầu New York. Thất bại biến thành bản sắc, "mình là kẻ thất bại", thay vì một việc đã xảy ra.
Né cuộc thi. Dweck từng từ chối dự cuộc thi đánh vần toàn thành phố năm lớp sáu và cuộc thi tiếng Pháp năm lớp chín, để khỏi từ người thắng thành người thua. Tay golf Ernie Els nói nếu ông thua một giải lớn sau năm năm trắng tay, ông đã là "một người khác".
Jim Marshall chạy ngược. Jim Marshall của đội Minnesota Vikings nhặt được bóng rồi chạy ngược về phía khung thành đội nhà trên truyền hình toàn quốc. Giờ nghỉ giữa trận, ông quyết định sửa sai, chơi hiệp hai thuộc hàng hay nhất đời mình, rồi đi nói chuyện với nhiều nhóm và trả lời thư.
Bernard Loiseau. Đầu bếp ba sao Michelin Bernard Loiseau tự tử quanh thời điểm cẩm nang năm 2003 ra mắt, sau khi bị hạ từ 19 xuống 17 điểm ở GaultMillau giữa tin đồn sai rằng ông sắp mất một sao. Một lời xếp hạng đã định nghĩa lại ông thành kẻ thất bại.
Con cá hồi ở trang trại. Ở một trang trại du lịch, Dweck câu được con cá hồi cầu vồng khi không ai câu được. Chồng bà mừng cho bà, nhưng sau đó hai người đàn ông hỏi ông "anh chịu nổi không", vì thành công của bà làm họ thấy mình nhỏ đi.
Trốn việc, gian lận và đổ lỗi
Sau một điểm kém. Học sinh lớp bảy tư duy phát triển nói sẽ học chăm hơn. Học sinh tư duy cố định nói sẽ học ít đi và nghĩ tới chuyện gian lận. Ở đại học, sinh viên tư duy phát triển xem bài của người làm tốt hơn, còn sinh viên tư duy cố định xem bài của người làm tệ hơn cho đỡ buồn.
Lý do của McEnroe. McEnroe có cả danh sách lý do khi thua: sốt, đau lưng, áp lực, báo lá cải, ăn quá sát giờ đấu, quá nóng, quá lạnh. Ông đổ trận thua Ivan Lendl ở Pháp mở rộng năm 1984, sau khi dẫn hai set, cho tiếng ồn từ tai nghe của một người quay phim. Vì vậy ông không bao giờ luyện sự tập trung hay cách kiểm soát cảm xúc.
Đổ lỗi và nhận lỗi. John Wooden nói bạn chưa thất bại cho tới khi bắt đầu đổ lỗi. Jeffrey Skilling của Enron đổ cho cả thế giới và gọi cuộc điều tra là săn phù thủy. Sau bê bối giao dịch ở Kidder, Peabody, Jack Welch gọi điện xin lỗi mười bốn đồng nghiệp cấp cao và nhận lỗi về mình.
Tư duy và trầm cảm
Nhật ký ba tuần. Trong một nghiên cứu nhật ký trực tuyến kéo dài ba tuần, sinh viên tư duy cố định buồn chán nặng hơn vì cứ nghiền ngẫm rằng thất bại chứng tỏ mình kém. Càng buồn, họ càng bỏ bê việc học và việc nhà.
Càng buồn càng làm. Sinh viên tư duy phát triển khi thấy buồn, chưa tới mức trầm cảm nặng, lại càng hành động nhiều hơn khi càng buồn. Một sinh viên năm nhất ép mình tắm, cạo râu và tới lớp. Tính khí có phần của nó, nhưng dạy tư duy phát triển đã đổi cách người ta phản ứng với tâm trạng xuống. Đây là kết quả nghiên cứu tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa, và trầm cảm cần được bác sĩ hay chuyên gia giúp.
Nỗ lực đổi nghĩa
Rùa và thỏ. Chuyện rùa và thỏ làm nỗ lực mang tiếng xấu: nỗ lực là cho kẻ chậm chạp, chẳng ai muốn làm rùa, chỉ muốn làm con thỏ khôn hơn. Nhiều chuyện thiếu nhi dạy rằng nỗ lực là phần an ủi cho người thiếu tài.
Thiên tài không cần cố. Tư duy cố định tin rằng nếu phải cố thì chắc mình không giỏi. Hồi mới làm giáo sư ở Illinois, Dweck thấy đèn phòng đồng nghiệp sáng tới khuya và nghĩ chắc họ kém thông minh hơn mình. Malcolm Gladwell viết xã hội đề cao thành tựu không cần gắng sức, như thể Midori, Jordan hay Picasso sinh ra đã làm được.
Seabiscuit. Trong câu chuyện Seabiscuit, một con ngựa hỏng, một nài ngựa bị thương, một ông chủ và một huấn luyện viên lận đận cùng thành người thắng. Tác giả Laura Hillenbrand viết cuốn sách ấy trong lúc bị bệnh mệt mỏi mạn tính hành hạ. Dưới lăng kính phát triển, đó là chuyện nỗ lực biến đổi năng lực và con người. Dưới lăng kính cố định, đó là chuyện những kẻ thiếu sót phải cố hết sức.
Cố nhiều và cố ít đều là rủi ro
Nadja Salerno-Sonnenberg. Nadja ra mắt cùng dàn nhạc Philadelphia năm mười tuổi. Ở Juilliard, học với Dorothy DeLay, cô không chịu sửa thói quen xấu, tụt lại, thậm chí thôi mang đàn tới lớp, vì sợ cố hết sức mà vẫn thua thì không còn lý do để bào chữa. DeLay dọa đuổi, cô tập hết sức, thắng một cuộc thi, và rút ra rằng phải làm việc chăm nhất cho thứ mình yêu nhất.
Hai lý do nỗ lực đáng sợ. Với tư duy cố định, thiên tài lẽ ra không cần nỗ lực, và nỗ lực lấy mất lời bào chữa kiểu "lẽ ra mình đã thành Yo-Yo Ma". Amanda, sau nhiều mối tình tệ, hoảng lên khi một người đàn ông tử tế muốn nghiêm túc: nếu cô cố hết sức mà vẫn hỏng thì sao.
Rủi ro thật là cố ít. Với tư duy phát triển, rủi ro thật là muốn một điều mà không làm gì. Clare Boothe Luce, nhà soạn kịch, dân biểu và đại sứ ở Ý, tiếc vì bỏ viết kịch, và nói hồi ký của bà sẽ có tên "Hồi ký của một kẻ thất bại". Billie Jean King nói rốt cuộc mọi chuyện nằm ở chỗ sau này bạn muốn nhìn lại và nói gì.
Hỏi và đáp
Vì sao phải chứng minh mãi. Lúc nào cũng có con rồng mới, to hơn: đại số rồi giải tích, giải nhỏ rồi giải lớn. Trong phim Groundhog Day, Phil Connors cứ chứng minh mình hơn người, tuyệt vọng, rồi dùng chính ngày lặp lại ấy để học đàn, đọc sách và giúp người khác. Chỉ khi ông đổi tư duy, lời nguyền mới được gỡ.
Ai cũng pha trộn. Tư duy đổi được, và biết về nó giúp bạn bắt quả tang chính mình. Ai cũng là một hỗn hợp, và tư duy có thể khác nhau theo từng lĩnh vực. Thất bại cũng không phải lúc nào cũng do thiếu nỗ lực: tiền bạc, học vấn, quan hệ và may mắn đều có phần. Dweck viết nỗ lực có tiền, có học và có quan hệ thì đi xa hơn.
Có phải thứ gì cũng đổi được. Tư duy phát triển nói năng lực vun đắp được, chứ không nói được bao nhiêu hay nhanh cỡ nào, và không đòi bạn phải đổi sở thích hay giá trị. Một tài xế taxi ghét opera đã cố nhiều năm để thích nó vì cha mình, và Dweck bảo ông hãy tha cho mình. Hãy chấp nhận những khiếm khuyết vô hại và chọn chỗ đáng đổi.
Còn sự tự tin. Trước khi có chuyện gì, người tư duy cố định có thể tự tin không kém, nhưng sự tự tin ấy mong manh. Trong lớp máy tính của Joseph Martocchio, hai nhóm khởi đầu tự tin như nhau. Nhóm được gợi tư duy phát triển tự tin hơn dù mắc lỗi, còn nhóm tư duy cố định mất dần tự tin. Với tư duy phát triển, đôi khi bạn không cần tự tin mới bắt đầu: bạn lao vào chính vì mình chưa giỏi.
Michelle Wie. Michelle Wie dự giải PGA Sony Open khi còn là thiếu niên, dù bị cảnh báo. Cô tới để học và ra về với ý nghĩ mình chơi được ở đây. Dweck viết rằng viết cuốn sách này là một trong những việc khó nhất bà từng làm, và bà muốn người đọc thấy cả công sức lẫn niềm vui trong đó.
Nuôi tư duy phát triển
Năm việc cho chương này. Khi việc khó lên và bạn bỗng thấy mệt, chán hay đói, hãy nhận ra tư duy cố định và tiếp tục. Đừng vây quanh mình bằng người chỉ biết khen, hãy tìm lời phê bình xây dựng. Nhìn lại một chuyện bạn tưởng đã đo được con người mình, như điểm thi, lần bị đuổi việc hay bị từ chối, rồi hỏi mình học được gì. Lúc buồn, hãy nghĩ tới việc học, thử thách và nỗ lực. Lên kế hoạch làm một việc bạn luôn muốn làm nhưng sợ mình dở.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 2 của Mindset (Carol S. Dweck, bản cập nhật, ebook đọc trên Libby), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Các nghiên cứu về trầm cảm, sức khỏe và ăn kiêng là phần tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh CEO là gì?
Dweck dùng chữ bệnh CEO cho lãnh đạo chỉ muốn nghe tin tốt. Lee Iacocca sau thành công ban đầu ở Chrysler vây quanh mình bằng người tung hô, đẩy người phê bình đi và ra những mẫu xe cũ sửa bề ngoài, trong khi các hãng Nhật nghĩ lại chiếc xe từ đầu.
Vì sao tư duy cố định sợ nỗ lực?
Có hai lý do. Theo tư duy cố định, thiên tài lẽ ra không cần cố, nên phải cố nghĩa là mình không giỏi. Nỗ lực cũng lấy mất lời bào chữa: nếu cố hết sức mà vẫn thua, mình không còn câu lẽ ra mình đã làm được để tự an ủi.
Có thể vừa có tư duy cố định vừa có tư duy phát triển?
Có. Dweck viết ai cũng là một hỗn hợp, và tư duy có thể khác nhau theo từng lĩnh vực, như học tập, thể thao hay quan hệ. Kiểu tư duy ở lĩnh vực nào sẽ dẫn cách bạn hành xử ở lĩnh vực đó, và bạn đổi được nó khi biết về nó.