Chương 8 Mindset: niềm tin và độc thoại bên trong, buổi hội thảo về não, kế hoạch cụ thể, ý chí cần chiến lược, và bốn bước tới tư duy phát triển thật.
Tóm tắt
Chương 8 là chương Dweck chỉ cách thay đổi tư duy. Niềm tin cũ không bị cắt bỏ, niềm tin mới đứng cạnh và mạnh dần. Bà kể các buổi hội thảo giúp học sinh lên điểm, cách lập kế hoạch cụ thể, và bốn bước làm quen với nhân vật tư duy cố định của chính mình.
Ý chính
- Thay đổi là chuyển độc thoại bên trong từ phán xét sang học hỏi.
- Biết não lớn lên khi học giúp học sinh cố gắng hơn.
- Kế hoạch khi nào, ở đâu, làm thế nào tốt hơn lời thề.
- Chấp nhận, nhận diện, đặt tên và dạy nhân vật tư duy cố định của mình.
Áp dụng ngay hôm nay
Đặt tên cho nhân vật tư duy cố định của bạn, rồi viết ra một tình huống tuần này hay làm nó trỗi dậy.
Bản chất của thay đổi
Trái tim của tư duy phát triển. Theo Dweck, thay đổi là trái tim của tư duy phát triển, và nhìn người ta thay đổi là phần hay nhất trong công việc của bà.
Cô bé lớp một. Năm lớp một, Dweck được chuyển giữa năm lên một lớp giỏi hơn. Bà khóc vì không hiểu lời dặn viết tên vào đúng chỗ, thay vì hỏi cô giáo. Lần khác, tới trễ, bà đứng chết lặng, nắm chặt mấy đồng xu, nhìn nhóm bạn đi xem phim rời đi, thay vì gọi chờ mình với. Nhiều đứa trẻ sáng dạ có tư duy cố định tê liệt trước trở ngại và không làm nổi việc đơn giản nhất.
Thay đổi không giống phẫu thuật. Bà vẫn có lúc thoáng thấy bất lực khi mọi thứ tuột khỏi tay. Niềm tin cũ không bị cắt bỏ như trong phẫu thuật, niềm tin mới đứng cạnh nó và mạnh dần lên.
Niềm tin là chìa khóa
Aaron Beck và liệu pháp nhận thức. Thập niên 1960, Aaron Beck nhận ra những niềm tin thoáng qua, nửa ý thức, như bác sĩ Beck nghĩ mình kém cỏi hay mình sẽ không bao giờ khá hơn, đi trước cơn lo âu và trầm cảm của thân chủ. Dạy họ nghe ra và đổi những niềm tin ấy là khởi đầu của liệu pháp nhận thức. Đây là cách nhìn tác giả dẫn lại trong sách, không phải lời khuyên y khoa.
Độc thoại bên trong. Ai cũng có một dòng độc thoại bên trong về chuyện đã xảy ra và ý nghĩa của nó. Tư duy cố định đóng khung dòng độc thoại ấy bằng phán xét: mình là kẻ thua cuộc, mình hơn họ, người kia ích kỷ. Tư duy phát triển chú ý tới điều mình học được, cách mình tiến bộ và cách mình giúp người kia. Mục tiêu của chương là chuyển dòng độc thoại từ phán xét sang phát triển.
Các bài giảng và buổi hội thảo
Maggie, Jason và Tony. Chỉ học về hai kiểu tư duy đã làm sinh viên của Dweck thay đổi. Maggie tin sáng tạo là bẩm sinh nên chưa từng học lớp viết, giờ đăng ký một lớp viết sáng tạo. Jason, vận động viên coi chiến thắng là tất cả, bắt đầu học trong lúc thi đấu. Tony đứng đầu trường cấp ba mà ít học và ít ngủ, thấy trí nhớ sa sút sau một năm thiếu ngủ và rơi vào khủng hoảng, rồi bắt đầu học và ngủ đàng hoàng.
Buổi hội thảo cho học sinh cấp hai. Buổi hội thảo dạy học sinh rằng não như một cơ bắp, khỏe lên khi dùng, và các kết nối thần kinh nhân lên khi học. Không ai gọi em bé là ngốc vì chưa biết nói. Nhóm đối chứng học thêm kỹ năng học tập mà không có phần tư duy. Điểm toán của nhóm học tư duy phát triển, trước đó đang tụt, đi lên và vượt rõ nhóm đối chứng.
Từ C lên B+. Jimmy, em chán học ở chương 3, thức khuya làm xong bài sớm để được góp ý và sửa, và được B+ sau những điểm C hoặc thấp hơn. Giáo viên, không biết em nào học nhóm nào, vẫn chỉ ra những em ở nhóm tư duy phát triển: một em từ 52, 46, 49 lên 67 rồi 71 điểm toán, một em từ trượt lên 84 nhờ xin giờ ăn trưa để được giúp.
Brainology. Buổi hội thảo cần quá nhiều người và không có giáo viên tham gia, nên nhóm của Dweck làm thành chương trình máy tính tên Brainology. Hai nhân vật hoạt hình lớp bảy tới gặp tiến sĩ Cerebrus để học cách chăm sóc não và cách não lớn lên khi học. Học sinh kể giờ các em học mỗi ngày và cố hơn ở môn yếu, có em nói cái đó chưa vào trí nhớ dài hạn của em. Chương trình được dùng ở hai mươi trường.
Thay đổi dễ và khó
Khi thay đổi dễ. Một cựu nghiên cứu sinh bị sốc vì những bản nhận xét dài mười trang của tạp chí hàng đầu, và tránh mặt bài báo của mình. Dweck nói việc của người phản biện là tìm lỗi, còn việc của cô là học và sửa. Trong vài giờ cô đã sửa bài, bài được nhận, và cô không bao giờ thấy bị phán xét bởi những bản nhận xét nữa.
Khi thay đổi khó. Tư duy cố định từng có ích: nó cho bạn biết mình là ai và cách giành lòng tự trọng và tình thương. Karen Horney và Carl Rogers cho rằng trẻ bất an về sự chấp nhận của cha mẹ sẽ dựng một cái tôi lý tưởng mà cha mẹ có thể thích hơn. Thay đổi đòi bạn bỏ cái tôi ấy để đón nhận thử thách, vật lộn, phê bình và thất bại.
Bảng điểm về không. Khi thôi đếm thành công mỗi ngày trên những bảng điểm trong đầu, Dweck thấy chúng về số không và thấy bất an. Tư duy cố định nói mày chẳng là gì và giục bạn ghi thêm điểm. Đừng chạy về chỗ trú ấy. Nỗi sợ mất bản sắc riêng cũng không có cơ sở: phát triển làm bạn thành chính mình nhiều hơn.
Mở lòng để phát triển
Bị trường từ chối. Bạn bị trường cao học duy nhất mình muốn vào từ chối. Tư duy cố định dao động giữa trường đó cạnh tranh quá và họ thấy mình tầm thường, và dừng khi lòng tự trọng được vá lại. Bước phát triển là theo đuổi mục tiêu. Trong câu chuyện có thật, cô gái gọi cho trường, nói cô không phản đối quyết định mà muốn nghe góp ý để nộp lại tốt hơn. Vài ngày sau trường nhận cô, vì hồ sơ của cô suýt đậu và họ thích sự chủ động của cô.
Kế hoạch cụ thể. Nghiên cứu của Peter Gollwitzer cho thấy lời thề, dù rất quyết tâm, thường thất bại. Kế hoạch rõ khi nào, ở đâu và làm thế nào, như sau khi đánh răng sáng thứ tư thì bắt đầu viết báo cáo, cho tỉ lệ làm theo cao. Hãy lập một kế hoạch như vậy và hình dung nó.
Thấy tệ mà vẫn làm. Bạn có thể thấy khổ sở mà vẫn hành động. Sau thất bại, Dweck có những đêm gặp ác mộng, nhưng kế hoạch vẫn là kế hoạch. Một tiền vệ đoạt giải Heisman được đội mơ ước chọn đầu tiên trong kỳ tuyển quân rồi hoảng sợ. Bước phát triển là hiểu lên chuyên nghiệp cần học rất nhiều, dành thời gian với cầu thủ kỳ cựu, xem lại băng hình, thừa nhận nỗi bất an, và đáp lại sự đầu tư của đội bằng làm việc chăm và tinh thần đồng đội.
Người không muốn thay đổi
Cảm giác được quyền. Bạn làm một việc cấp thấp và nghĩ tài năng của mình đáng được ở vị trí cao nhất. Sếp thấy thái độ tệ và bỏ qua bạn. Bước phát triển thật đáng sợ, vì phải bỏ cảm giác hơn người. Dần dần bạn thử nỗ lực và được đền đáp, và thấy vị trí thấp là nơi học cách công ty vận hành, xây quan hệ và giúp đồng nghiệp lớn lên, như Bill Murray trong Groundhog Day.
Chối bỏ. Mọi thứ có vẻ hoàn hảo, nhưng cuộc hôn nhân đang kết thúc, vì bạn đọc sai tín hiệu và phớt lờ mong muốn được trò chuyện, chia sẻ của người kia. Bước phát triển là xem cả hai đã góp phần thế nào, nhất là vì sao mình không nghe được lời đề nghị ấy. Hãy tìm hiểu để vượt qua nỗi sợ và học kỹ năng giao tiếp, chứ không để phán xét. Có ai đang cố nói với bạn điều bạn không chịu nghe không?
Đổi tư duy cho con
Cậu bé muốn mình đặc biệt. Một cậu bé tự kết luận có những đứa não tệ hơn. Cậu ghét nỗ lực, xem phim Searching for Bobby Fischer xong thì biết nhà vô địch cũng thua và tuyên bố giải nghệ cờ vua. Nói lý không ăn thua, nên cha mẹ sống theo tư duy phát triển: mỗi tối hỏi hôm nay con học được gì, lỗi sai nào dạy con điều gì, con đã cố gắng ở việc gì. Lâu dần cậu nói được, làm được, và thành người canh tư duy của cả nhà.
Nỗ lực đi lạc. Một cô bé toàn điểm A, học sáo với thầy giỏi nhất nước và nhắm vào trường tư hàng đầu, nôn mỗi sáng trước khi đi học và được chẩn đoán loét dạ dày. Bác sĩ buộc gia đình gặp chuyên gia tư vấn. Kế hoạch mới: tạm ngừng học sáo, chỉ chơi cho vui, có gia sư dạy học để hiểu, thầy cô và cha mẹ khen quá trình học của em, và em tự chọn một trường ít áp lực hơn. Em học hết lòng và làm rất tốt. Đây là một trường hợp kể trong sách, không phải lời khuyên y khoa.
Tư duy và ý chí
Ý chí cũng cần chiến lược. Tư duy cố định coi ý chí là thứ có hoặc không. Người ta quyết tâm nhưng không có biện pháp gì, và khi lỡ một lần thì tự coi mình yếu kém. Nathan, bạn của Dweck, muốn giảm bụng trước buổi họp lớp, quyết chỉ ăn một phần mỗi đĩa, rồi ăn hết, nói hỏng rồi và gọi thêm tráng miệng. Ông gạt các chiến lược bà gợi ý vì cho rằng mình phải cứng rắn, rồi ăn kiêng cấp tốc và lên cân nhiều hơn.
Tự chủ theo tư duy phát triển. Như sinh viên lớp hóa tư duy phát triển, hãy lập chiến lược: không để đồ ngọt trong nhà, quyết món trước khi tới nhà hàng, tập thể dục nhiều hơn. Hãy coi lần lỡ là bài học, đừng coi đó là trận chiến giữa mình tốt và mình xấu. Các ví dụ ăn kiêng là chuyện trong sách, không phải lời khuyên về dinh dưỡng.
Cơn giận. Một người vợ hay chồng thường ân cần, thấy thùng rác tràn, leo thang từ câu đã nói cả nghìn lần rồi sang công kích trí óc và tính cách của người kia. Thứ châm ngòi là cảm giác mình không quan trọng. Cách sửa: nói bình thản rằng chuyện đó làm mình thấy thế nào, xin người kia trấn an, và khi sắp mất bình tĩnh thì rời đi, viết ra những ý nghĩ xấu nhất rồi viết điều có lẽ đang thật sự diễn ra, và quay lại khi đã bình tĩnh.
Giữ được thay đổi
Đừng dừng khi mọi thứ đã khá. Người ta hay bỏ những gì đã giúp mình khi mọi chuyện khá lên. Wes, một người cha mệt mỏi, thử tôn trọng nỗ lực của cậu con trai hiếu động và khen những chiến lược biết quan tâm. Cậu bé thay đổi, Wes ngừng làm, và khi cậu tái phạm, ông giận và phạt nặng hơn bao giờ hết. Một cặp vợ chồng cũng quay lại cãi nhau sau khi tư vấn có kết quả, vì tin quan hệ tốt không cần nỗ lực.
Từ phán xét sang cùng học. Thay đổi thật chuyển các cặp đôi, huấn luyện viên và vận động viên, quản lý và nhân viên, cha mẹ và con, thầy và trò, từ phán xét và bị phán xét sang học và giúp nhau học. Nó cần thời gian, nỗ lực và sự nâng đỡ lẫn nhau.
Hành trình tới tư duy phát triển thật
Bước một: chấp nhận tư duy cố định của mình. Tư duy phát triển giả lan ra vì người ta muốn tỏ ra hiểu biết, và có lẽ vì Dweck đã làm thay đổi có vẻ quá dễ. Bước đầu tiên là chấp nhận rằng ai cũng là hỗn hợp của hai kiểu tư duy. Chuyện đó không có gì đáng xấu hổ, dù bạn có thể bớt dần số lần nó xuất hiện.
Bước hai: biết thứ châm ngòi. Tư duy cố định hay trỗi dậy khi bạn cân nhắc một thử thách lớn, khi đi vào ngõ cụt, khi thất bại nặng như mất việc hay mất một mối quan hệ, hay khi gặp người giỏi hơn mình ở lĩnh vực mình tự hào. Nó cũng trỗi dậy khi ta phán xét học sinh sau kỳ thi hay nhân viên sau một dự án. Hãy quan sát mà không phán xét.
Bước ba: đặt tên cho nhân vật. Susan Mackie làm việc với một nhóm lãnh đạo tài chính. Nhân vật Duane của người sếp khiến ông khắt khe, hống hách lúc gấp rút, và điều đó gọi ra nhân vật Ianni của một thành viên, khiến cô co rúm lại. Khi hiểu thứ châm ngòi của nhau, tinh thần cả nhóm lên hẳn. Trong lớp seminar ở Stanford của Dweck, không sinh viên nào nói mình không có nhân vật tư duy cố định, và các em đặt những cái tên như Gertrude, Henrietta hay Z.
Bước bốn: dạy nhân vật ấy và mang nó theo. Khi bước ra khỏi vùng an toàn, hãy cảm ơn nhân vật ấy, giải thích vì sao, và nhờ nó kiên nhẫn. Sau thất bại, để nó nói hết, rồi trình bày kế hoạch của mình. Nhân vật ấy sinh ra để bảo vệ bạn, giờ hãy dạy nó ủng hộ thử thách, sự bền bỉ và việc giúp người khác lớn lên. Một lớp tiểu học đặt tên cho nhân vật của mình, và một cậu bé ít nói, sau nhiều tuần, gọi nhân vật của mình là Dumping Dan. Cô giáo cùng cậu làm việc với Dan, và cậu tiến bộ rất nhiều.
Học và giúp nhau học
Câu hỏi mỗi sáng. Dweck gợi ý dán bản tóm tắt bằng hình của Nigel Holmes về hai kiểu tư duy lên gương, và mỗi sáng hỏi: hôm nay có những cơ hội nào để mình và người quanh mình học và lớn lên? Rồi hỏi tiếp: khi nào, ở đâu và làm thế nào mình bắt đầu kế hoạch? Gặp trở ngại thì lập kế hoạch mới. Thành công rồi thì hỏi mình cần làm gì để giữ và tiếp tục lớn lên.
Con đường phía trước. Thay đổi không dễ, nhưng Dweck chưa từng nghe ai nói nó không đáng. Nó không giải quyết mọi vấn đề của bà, nhưng cho bà một đời sống phong phú hơn, sống động hơn, can đảm và cởi mở hơn. Dù bạn có đổi ngay bây giờ hay không, hãy giữ tư duy phát triển trong đầu như một con đường để đi tiếp khi gặp trở ngại.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 8 của Mindset (Carol S. Dweck, bản cập nhật, ebook đọc trên Libby), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Các nghiên cứu về trầm cảm, sức khỏe và ăn kiêng là phần tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để thay đổi tư duy theo Dweck?
Bà gợi ý bốn bước: chấp nhận rằng ai cũng có phần tư duy cố định, biết những thứ làm nó trỗi dậy, đặt tên cho nhân vật tư duy cố định của mình, rồi dạy nhân vật ấy đi cùng mình qua thử thách. Mỗi sáng hãy hỏi hôm nay mình có cơ hội nào để học.
Buổi hội thảo tư duy cho học sinh dạy gì?
Buổi hội thảo dạy rằng não như cơ bắp, khỏe lên khi dùng, và kết nối thần kinh nhân lên khi học, kèm kỹ năng học tập. Điểm toán của nhóm này đi lên và vượt nhóm đối chứng chỉ học kỹ năng. Về sau nhóm của Dweck làm thành chương trình máy tính Brainology.
Vì sao lời thề quyết tâm hay thất bại?
Nghiên cứu của Peter Gollwitzer cho thấy lời thề, dù rất quyết tâm, thường không thành. Kế hoạch cụ thể khi nào, ở đâu và làm thế nào cho tỉ lệ làm theo cao hơn nhiều. Tư duy cố định coi ý chí là thứ có hoặc không, nên bỏ qua chiến lược và tự trách khi lỡ.