Chương 7 Mindset: lời khen trẻ nghe ra sao, phê bình xây dựng, thầy giỏi như Marva Collins và DeLay, Wooden so với Knight, và tư duy phát triển giả.
Tóm tắt
Chương 7 là chương Dweck chỉ ra tư duy đến từ đâu: từ những lời nói và việc làm hằng ngày của cha mẹ, thầy cô và huấn luyện viên. Khen trí thông minh gieo tư duy cố định, khen quá trình và phê bình xây dựng gieo tư duy phát triển. Bản cập nhật cảnh báo về tư duy phát triển giả.
Ý chính
- Mỗi lời nói gửi thông điệp phán xét hoặc thông điệp phát triển.
- Khen quá trình, gắn với việc học và kết quả.
- Thầy giỏi giữ chuẩn cao và cho học trò cách đạt chuẩn.
- Tư duy phát triển giả là khen nỗ lực suông hay nói em làm được mọi thứ.
Áp dụng ngay hôm nay
Tối nay hỏi con hay người mình kèm cặp: hôm nay con học được gì, và lỗi sai nào dạy con điều gì?
Mỗi lời nói là một thông điệp
Hai thông điệp. Không cha mẹ nào muốn làm hại con, nhưng nhiều lời phán xét, bài học và mẹo tạo động lực có ý tốt lại phản tác dụng. Mỗi lời nói và việc làm đều gửi một trong hai thông điệp: con có những đặc điểm cố định và cha mẹ đang chấm chúng, hoặc con đang lớn lên và cha mẹ gắn bó với sự lớn lên của con.
Cậu bé Bruce. Haim Ginott kể cậu bé năm tuổi Bruce tới trường mẫu giáo mới và hỏi ai vẽ những bức tranh xấu, ai làm gãy chiếc xe cứu hỏa. Mẹ cậu mắng. Cô giáo trả lời đúng câu hỏi thật của cậu: ở đây con được vẽ tranh không đẹp, và đồ chơi đôi khi bị hỏng. Cậu biết mình sẽ không bị phán xét.
Thông điệp về thành công
Lời khen trẻ nghe ra sao. Con học nhanh quá, con thông minh quá, Picasso tương lai, được điểm A mà không cần học. Trẻ nghe ra: nếu mình chậm thì mình không thông minh, đừng vẽ tranh khó, đừng học nữa. Bảy thí nghiệm với hàng trăm trẻ cho thấy khen trí thông minh làm hại động lực và kết quả. Nó cho một chút ấm áp rồi sụp ngay ở trở ngại đầu tiên.
Món quà thật. Món quà thật là dạy con thích thử thách, tò mò với lỗi sai, thích nỗ lực, tìm chiến lược mới và học mãi. Khi ấy con tự xây và tự sửa được sự tự tin của mình. Một sinh viên, thay vì khen em gái mười hai tuổi được 102 điểm, hỏi em đã học thế nào và tiến bộ ra sao so với năm trước.
Khen quá trình. Cha mẹ có thể khen nhiệt tình, nhưng khen quá trình: luyện tập, học, kiên trì, chiến lược và lựa chọn. Ví dụ: con học nhiều lần, làm dàn ý và tự kiểm tra, và cách đó đã có kết quả. Khi con cố mà chưa thành, hãy cùng tìm xem con chưa hiểu chỗ nào. Khi con làm xong nhanh và hoàn hảo, Dweck xin lỗi vì bài quá dễ và đưa bài khác để con học được.
Trấn an đúng cách. Kristina học giỏi, chuẩn bị kỹ, nhưng cứ thi là đầu trống rỗng. Câu "con biết con thông minh mà" của cha mẹ chỉ làm áp lực tăng lên. Tốt hơn là thừa nhận cảm giác bị đánh giá thật khó chịu, nói rằng cha mẹ không đánh giá con, cha mẹ quan tâm tới việc con học và tự hào vì con đã bám trụ.
Thông điệp về thất bại
Elizabeth và buổi thi thể dục dụng cụ. Elizabeth chín tuổi không được ruy băng nào ở buổi thi thể dục dụng cụ đầu tiên. Cha mẹ có thể bảo con giỏi nhất, con bị xử ép, môn này không quan trọng, hay con có tài và lần sau sẽ thắng. Cách cuối là nguy hiểm nhất.
Người cha tư duy phát triển. Cha của Elizabeth thông cảm với con, rồi nói con chưa xứng đáng thắng, vì các bạn khác đã tập lâu hơn và chăm hơn. Nếu con muốn thắng thì phải tập vì nó, còn tập cho vui cũng được. Em luyện những bài yếu nhất. Ở buổi thi sau có tám mươi em, Elizabeth giành năm ruy băng và vô địch toàn năng.
Phê bình xây dựng. Phê bình xây dựng là giúp trẻ sửa hay làm tốt hơn. Cha của Billy quát con đần hay con vô trách nhiệm, tức là chê trí óc và tính cách như thứ cố định. Thử nói thế này: bố buồn khi con không làm cho xong, khi nào con làm tiếp được, có chỗ nào con chưa hiểu không, mình xem lại nhé. Ginott kể cậu bé Philip làm đổ hộp đinh và nói mình vụng quá, cha cậu dạy cậu nói đinh đổ rồi, con nhặt lên.
Trẻ học thông điệp
Cùng một hành động, hai cách hiểu. Trẻ tư duy cố định hiểu sự giúp đỡ hay niềm vui của cha mẹ khi con được điểm tốt là cha mẹ đang kiểm tra xem con thông minh tới đâu. Trẻ tư duy phát triển hiểu cũng những việc đó là cha mẹ giúp con học. Trẻ nhỏ bình thường khoảng ba phút lại làm một điều sai, và mỗi lần là một dịp để phán xét hoặc để dạy.
Cùng học. Một người mẹ trẻ có em bé không chịu bú nói với con rằng mẹ con mình cùng học, giữ bình tĩnh và dẫn dắt bé. Một em lớp hai tư duy phát triển khuyên bạn đang chật vật: đừng bỏ, nghĩ hai phút, đọc lại, rồi hỏi cô. Nghiên cứu của Mary Main và Carol George cho thấy trẻ một tới ba tuổi bị phán xét và phạt khi khóc thường phản ứng giận dữ khi bạn khóc, còn trẻ không bị như vậy thì thông cảm và tìm cách giúp.
Kỷ luật và tình thương có điều kiện
Phạt không dạy được cách nghĩ. Phán xét và trừng phạt dạy trẻ rằng phạm luật thì bị phán xét, nhưng không dạy cách suy nghĩ về đúng sai, và nó đóng lại cuộc trò chuyện. Cha mẹ tư duy phát triển đặt chuẩn cao và dạy con cách đạt chuẩn, và lời từ chối của họ công bằng, tôn trọng.
Sandy và Mark. Sandy được nuôi chỉ để vào Harvard như bằng chứng của trí thông minh, bị từ chối, rồi rơi vào buồn chán kéo dài, với bảng điểm toàn A+ và F. Mark, một thần đồng toán, bị cha mẹ cấm vào trường Stuyvesant vì nghe nói từ đó khó vào Harvard. Trẻ tư duy cố định cảm thấy tình thương và sự tôn trọng phụ thuộc vào việc đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ.
McEnroe và Tiger Woods. Cha McEnroe sống vì sự nghiệp tennis thời niên thiếu của con, và McEnroe nói ông chưa bao giờ yêu tennis. Cha của Tiger Woods nuôi tình yêu golf và sự tập trung vào việc học, và nói nếu con muốn làm thợ sửa ống nước thì cũng được, miễn là một thợ cừ. Mục tiêu của ông là con thành người tốt.
Thần đồng nhỏ và Yura Lee. Dorothy DeLay thấy cha mẹ bắt một cậu bé tám tuổi học thuộc bản concerto violin của Beethoven. Cậu chơi đúng từng nốt nhưng như một con rô bốt sợ hãi. Mẹ của Yura Lee thì ngồi thư thái, mỉm cười và đung đưa theo nhạc, và Yura nói em luôn vui khi chơi.
Thầy giỏi là người thế nào
Chuẩn cao và sự ân cần. Hạ chuẩn để nâng lòng tự trọng tạo ra học sinh học kém và đòi hỏi. Nâng chuẩn mà không cho cách đạt thì đẩy học sinh ra ngoài. Thầy giỏi tin vào sự phát triển và say mê việc học. Marva Collins dùng từ ngữ vượt xa trình độ học trò, và nói "cô sẽ thương các em cả khi các em không thương chính mình".
Marva Collins. Bà nhận những đứa trẻ ở Chicago bị coi là hết hy vọng, có em đã qua mười ba trường trong bốn năm. Ngày đầu, bà hứa với mỗi em rằng trường học đã bỏ rơi các em chứ các em không bỏ trường, rằng các em sẽ đọc sách khó và viết mỗi ngày, nhưng phải giúp cô giúp các em. Trên chương trình 60 Minutes, một em nói việc khó làm não to ra.
Rafe Esquith và Dorothy DeLay. Rafe Esquith nói với học trò lớp hai ở khu nghèo Los Angeles rằng thầy không thông minh hơn các em, chỉ nhiều kinh nghiệm hơn. Ở Juilliard, nhiều thầy ngầm loại bớt học trò, nhưng DeLay, cô giáo của Itzhak Perlman, Midori và Sarah Chang, coi tiếng đàn lệch tông là thứ chưa học xong. Thầy của bà, Ivan Galamian, tin tài năng là bẩm sinh, còn bà tin nó học được.
Không có lối tắt. Lớp của Collins đọc từng dòng Macbeth cùng nhau. Esquith dạy cả trước giờ, sau giờ và trong kỳ nghỉ, và nói không có lối tắt. Ông phê trường mình ăn mừng điểm đọc thấp hơn mức trung bình quốc gia hai mươi điểm chỉ vì tăng một hai điểm, vì ảo tưởng không phải lạc quan. DeLay giấu máy đếm nhịp với một học trò tin mình không chơi nhanh bằng Perlman, cho tới khi cậu chơi được.
Học trò không quan tâm. Gary xé bài tập về nhà. Collins nói bà sẽ không bỏ cuộc với em và không để em bỏ cuộc với chính mình. Em bắt đầu viết, về sau còn liên hệ Macbeth với Socrates. Dweck kể bà từng thấy những đứa trẻ cứng đầu bật khóc khi biết mình có thể thông minh hơn. Thầy cô tư duy phát triển không phải thánh nhân, họ yêu việc học, kể cả việc học của chính mình.
Huấn luyện viên
Bobby Knight. Bobby Knight có thể tử tế, và quan tâm việc học của cầu thủ. Nhưng theo John Feinstein, Knight không chấp nhận thất bại: mỗi trận thua xóa sạch bản sắc của ông, nên ông phán xét tàn nhẫn. Ông lăng mạ và làm nhục cầu thủ, có lần ném ghế qua sân. Ông tạo động lực bằng nỗi sợ và có ba chức vô địch, nhưng nhiều đội của ông gãy vào cuối mùa và nhiều cầu thủ bỏ đi.
Tư duy cố định về chính mình. Knight tin cầu thủ có thể tiến bộ nhưng có tư duy cố định về tài huấn luyện của chính ông: đội phải chứng minh năng lực của ông. Isiah Thomas nói có lúc anh muốn bắn ông, có lúc muốn ôm ông. Dweck viết khó gọi là thành công khi học trò giỏi nhất của bạn từng nghĩ tới chuyện bắn bạn.
John Wooden. Wooden giành các chức vô địch NCAA năm 1964, 1965, từ 1967 tới 1973 và năm 1975, với chuỗi tám mươi tám trận thắng liền. Suốt mười sáu năm, đội của ông tập trong một nhà thi đấu tối tăm, chật chội, dùng chung với các môn khác. Quy tắc của ông: mỗi ngày giỏi hơn một chút, lâu dần sẽ giỏi hơn nhiều. Ông đòi chuẩn bị đầy đủ và nỗ lực hết mình, không đòi chiến thắng. Ông cũng không mềm: nếu cầu thủ lơ là, ông tắt đèn và kết thúc buổi tập.
Quan tâm mọi cầu thủ. Wooden dành sự quan tâm như nhau cho mọi người, dù không cho mọi người ra sân như nhau. Sau chức vô địch đầu tiên, ông lo cho Fred Slaughter, người ông đã thay ra trong trận chung kết. Fred nói anh hiểu, anh thất vọng nhưng không giận, và vui cho đồng đội.
Pat Summitt và căn bệnh thành công. Pat Summitt của Tennessee lúc đầu giống Knight, tự hành hạ mình sau mỗi trận thua, rồi thấy thua buộc đội chơi đầy đủ hơn. Thành công thành kẻ thù, và Wooden gọi đó là bị nhiễm thành công. Sau chức vô địch năm 1996, đội tự mãn và thua nặng. Sau một buổi họp năm tiếng, họ chơi hết sức mà vẫn thua, và bà bảo các cầu thủ ngẩng đầu lên. Hai tháng sau họ vô địch quốc gia. Alex Rodriguez nói bạn không bao giờ đứng yên, hoặc đi lên hoặc đi xuống.
Tư duy phát triển giả
Một đợt bùng phát. Đồng nghiệp người Úc Susan Mackie cảnh báo Dweck về một đợt bùng phát tư duy phát triển giả. Lúc đầu bà thấy khó chịu, rồi thừa nhận chuyện đó có thật.
Ba hiểu lầm. Hiểu lầm thứ nhất là gọi những điều mình thích ở bản thân, như cởi mở hay linh hoạt, là tư duy phát triển. Hiểu lầm thứ hai là nghĩ tư duy phát triển chỉ là nỗ lực hay khen nỗ lực, trong khi quá trình còn gồm thử chiến lược mới và nhờ giúp đỡ. Khen nỗ lực như giải an ủi khi trẻ không học được là tệ hơn nữa. Hiểu lầm thứ ba là bảo trẻ em làm được mọi thứ, khi các em chưa có kỹ năng hay nguồn lực.
Gắn quá trình với kết quả. Dweck sợ tư duy phát triển thành một bản lặp lại của phong trào đề cao lòng tự trọng đã thất bại. Câu "khen quá trình, đừng khen kết quả" là sai: hãy gắn quá trình với việc học và kết quả. Trách trẻ vì có tư duy cố định là gỡ tội cho người lớn. Có được tư duy phát triển thật là một hành trình, không phải một lời tuyên bố.
Trẻ thấy việc làm. Nhiều người lớn có tư duy phát triển không truyền được nó cho trẻ, vì trẻ thấy việc làm, không thấy niềm tin. Cha mẹ lo lắng về năng lực của con sau thất bại sẽ nuôi tư duy cố định, còn cha mẹ coi thất bại là cơ hội học và bàn bước tiếp theo sẽ nuôi tư duy phát triển. Giáo viên toán dạy cho hiểu khái niệm và cho học sinh sửa bài kéo học sinh về phía tư duy phát triển. Theo sách, thi cử áp lực cao đẩy học sinh học thuộc, và nhiều em không còn phân biệt được học thuộc với hiểu.
Di sản của chúng ta
Việc làm cho chương này. Lắng nghe thông điệp mình gửi tới con. Thay lời khen trí thông minh bằng lời khen quá trình. Khi con làm hỏng, phê bình để giúp con sửa, không dán nhãn hay bào chữa. Thầy cô đừng hạ chuẩn và cũng đừng nâng chuẩn mà không cho cách đạt. Với huấn luyện viên, nếu điều đầu tiên bạn nghĩ tới là thành tích của mình và bạn không chịu được lỗi sai, hãy đòi cam kết và nỗ lực, rồi cho lại sự tôn trọng và chỉ dẫn.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 7 của Mindset (Carol S. Dweck, bản cập nhật, ebook đọc trên Libby), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Các nghiên cứu về trầm cảm, sức khỏe và ăn kiêng là phần tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Nên khen trẻ thế nào theo Dweck?
Khen quá trình: cách con luyện tập, học, kiên trì, chọn chiến lược và vượt chỗ khó. Dweck khuyên gắn lời khen với việc học và kết quả, đừng khen nỗ lực suông khi con chưa học được gì. Khi con làm xong quá nhanh và hoàn hảo, hãy đưa bài khó hơn để con học thêm.
Tư duy phát triển giả là gì?
Đây là mục mới của bản cập nhật. Dweck nêu ba hiểu lầm: gọi tính cởi mở của mình là tư duy phát triển, nghĩ nó chỉ là khen nỗ lực, và bảo trẻ em làm được mọi thứ khi các em chưa có kỹ năng. Theo bà, có được tư duy phát triển thật là một hành trình dài.
John Wooden khác Bobby Knight ở đâu?
Knight tạo động lực bằng nỗi sợ và phán xét, vì mỗi trận thua xóa sạch bản sắc của ông. Wooden đòi chuẩn bị đầy đủ và nỗ lực hết mình thay vì đòi thắng, quan tâm mọi cầu thủ như nhau và muốn mỗi ngày giỏi hơn một chút. Ông giành nhiều chức vô địch NCAA.