Tóm tắt
Năm 9 tuổi, Robert và Mike làm cho bố giàu 10 xu một giờ, rồi không được trả đồng nào. Qua đó hai cậu bé thấy nỗi sợ và lòng tham giữ người ta trong Vòng chuột chạy, và học cách nhìn ra cơ hội từ đống truyện tranh bị vứt.
Ý chính
- Người nghèo và trung lưu làm việc vì tiền, người giàu bắt tiền làm việc cho mình.
- Nỗi sợ không có tiền và lòng ham muốn đồ tiền mua được tạo ra Vòng chuột chạy.
- Một công việc là giải pháp ngắn hạn cho một vấn đề dài hạn.
- Dùng cảm xúc để suy nghĩ, đừng suy nghĩ bằng cảm xúc.
Áp dụng ngay hôm nay
Tối nay ghi ra một quyết định tiền bạc gần đây mình làm vì sợ hoặc vì muốn. Viết bên cạnh: nếu bình tĩnh, mình sẽ làm gì khác.
Bài học đầu tiên bắt đầu từ một chuyến đi biển
Ý chính của chương. Người nghèo và tầng lớp trung lưu làm việc vì tiền, còn người giàu bắt tiền làm việc cho mình.
Bị gạt ra khỏi chuyến đi biển. Hawaii năm 1956, Robert 9 tuổi, học chung trường với nhiều đứa trẻ nhà giàu. Gia đình cậu bạn Jimmy không cho cậu đi chơi cuối tuần ở nhà nghỉ bên bờ biển vì cậu "nghèo". Về nhà, cậu hỏi người cha làm thầy giáo cách để giàu. Ông chỉ nói "con hãy học cách làm ra tiền", không có câu trả lời thật sự.
Đồng xu giả bằng chì. Robert và Mike, bạn thân của cậu, nấu chảy những ống kem đánh răng bằng chì rồi đổ vào khuôn thạch cao để đúc đồng 5 xu. Bố cậu giải thích đó là làm tiền giả, phạm pháp, nhưng vẫn khen hai đứa sáng tạo: "con chỉ nghèo khi con bỏ cuộc", vì phần lớn mọi người chỉ biết mơ. Ông thừa nhận mình không biết cách làm ra tiền vì đã chọn nghề dạy học, rồi gợi ý hai đứa tới gặp bố của Mike, người mà ông chủ ngân hàng của ông hết lời khen.
Làm 10 xu một giờ
Lời đề nghị của bố giàu. Bố Mike có 9 cửa hàng tạp hóa nhỏ (superette), nhà kho, một công ty xây dựng và các nhà hàng, nhưng sống trong một ngôi nhà khiêm tốn. Quản lý và giám sát xếp hàng chờ gặp ông. Ông không dạy trong lớp. Hai đứa phải làm việc cho ông và học qua công việc; chịu thì nhận, không thì thôi, và phải quyết nhanh. Bài học phụ ở đây là tính quyết đoán. Tiền công là 10 xu một giờ, 3 giờ mỗi sáng thứ Bảy, việc là lau bụi và xếp lại hàng hộp dưới sự quản lý của bà Martin. Sau 3 tuần với 30 xu mỗi thứ Bảy, Robert muốn nghỉ. Mike nói bố cậu đã đoán trước chuyện này.
Đối chất. Bố nghèo giục Robert đòi 25 xu một giờ, không thì nghỉ, và cho rằng bố giàu vi phạm luật lao động trẻ em. Robert tới gặp bố giàu và bị bắt xếp hàng chờ. Bố giàu nói cậu giờ "nói giống phần lớn nhân viên của tôi", rồi giải thích ông dạy bằng trải nghiệm chứ không bằng bài giảng. Khung bên lề nhắc tới "Nón học tập" của Edgar Dale: đọc và nghe giảng đem lại ít nhất, tự tay làm đem lại nhiều nhất. Cuộc đời "xô đẩy" ta để dạy ta. Phần lớn người ta bỏ cuộc hoặc đổ lỗi cho sếp, cho công việc, cho vợ hay chồng; rất ít người học được bài học. Hãy thay đổi chính mình chứ đừng đòi thay đổi người khác, và thôi đổ lỗi cho ông, vì "thay đổi bản thân dễ hơn thay đổi mọi người". Lời giải nằm ở "cái thứ giữa hai tai". Ông chỉ trả 10 xu để cậu nếm cảm giác làm việc vì tiền. Ông có 150 nhân viên, chưa ai từng hỏi ông tiền vận hành thế nào.
Đam mê, nỗi sợ và thuế. Đam mê là giận dữ cộng với yêu thương. Phần lớn người ta chọn sự an toàn vì sợ. Người đi làm cũng thấy như Robert khi nhìn tờ lương sau thuế: nhà nước lấy phần của mình trước. Ta bị đánh thuế khi kiếm, khi tiêu, khi để dành, cả khi chết. Bố giàu kiếm nhiều hơn mà đóng thuế ít hơn bố nghèo. Học về tài chính là việc học cả đời.
Nỗi sợ, lòng tham và Vòng chuột chạy
Không trả công nữa. Sau đó bố giàu ngừng trả công hẳn trong nhiều tuần. Về sau, ngồi ở một bàn picnic, ông đề nghị tăng lương để thử hai đứa: 25 xu, 1 đô, 2 đô, rồi 5 đô một giờ. Hai cậu bé không nhận. Điều ông muốn chúng thấy là đời người bị điều khiển bởi nỗi sợ (sợ không có tiền) và lòng ham muốn, lòng tham (thèm những thứ tiền mua được). Hai thứ đó tạo ra "Vòng chuột chạy" (Rat Race): thức dậy, đi làm, trả hóa đơn, rồi lặp lại; lương cao hơn thì tiêu nhiều hơn. Bước đầu để thoát là nói thật với bản thân về cảm xúc của mình, làm người quan sát cảm xúc chứ đừng phản ứng theo nó. Ông nói "cảm xúc là năng lượng đang chuyển động". Người giàu cũng thường bị nỗi sợ thúc đẩy. Tránh né tiền bằng câu "tôi không quan tâm tới tiền" cũng phi lý như ôm khư khư lấy tiền. Bố nghèo hay nói ông không quan tâm tới tiền.
Củ cà rốt và con lừa. Thay vì phản xạ "tôi cần một công việc", hãy hỏi: công việc có phải là giải pháp dài hạn tốt nhất không? Một công việc là giải pháp ngắn hạn cho một vấn đề dài hạn. Con lừa đuổi theo củ cà rốt giống như người ta đuổi theo tờ lương và những món đồ chơi lớn hơn như xe hơi, thuyền, nhà. Nguyên nhân chính của chật vật tài chính là nỗi sợ cộng với sự thiếu hiểu biết, không phải nền kinh tế, chính phủ hay người giàu. Không hiểu về tiền thì lòng tham và nỗi sợ càng mạnh. Ông lấy ví dụ một chuỗi bác sĩ, luật sư, giáo viên lần lượt tăng phí khiến khoảng cách giàu nghèo cứ nới rộng, và nói các nền văn minh lớn sụp đổ khi khoảng cách đó quá lớn. Trường học dạy người ta làm việc vì tiền, không dạy cách khai thác sức mạnh của tiền; trường kinh doanh thì đào tạo ra những người "đếm hạt đậu". Với nhiều người, ra trường là điểm kết thúc của việc học, không phải điểm bắt đầu.
Dùng cảm xúc để nghĩ. Bố giàu dạy: "hãy học cách dùng cảm xúc để suy nghĩ, đừng suy nghĩ bằng cảm xúc". Ông dùng câu chuyện Thỏ Brer, Hình nộm Hắc ín (Tar Baby) và bụi gai làm ẩn dụ: đối mặt với nỗi sợ và lòng tham bằng cách chọn ý nghĩ của mình. Một khung bên lề viết: khi cảm xúc lên cao, trí khôn đi xuống. Vài ví dụ về suy nghĩ bằng cảm xúc: "ai cũng phải đi làm", "người giàu là kẻ gian", "tôi thích công việc này vì nó ổn định".
Tiền là ảo ảnh. Tiền được giữ vững nhờ niềm tin chung của số đông. Ông nhắc thời bản vị vàng và tờ chứng nhận bạc; bố giàu sợ rằng rời bỏ bản vị vàng sẽ làm hại những ai tin tiền là thứ có thật. Người giàu "làm ra" tiền, theo nghĩa có thể tạo tiền từ con số không một cách hợp pháp, khác hẳn chuyện đúc xu giả bằng chì.
Thư viện truyện tranh
Thư viện truyện tranh. Bà Martin hay vứt bỏ truyện tranh cũ, chỉ giữ lại nửa bìa. Nhà phân phối cho hai cậu bé giữ số truyện đó với điều kiện không bán lại. Chúng mở một thư viện dưới tầng hầm nhà Mike, vé vào 10 xu, mở từ 2 giờ 30 tới 4 giờ 30 chiều mỗi ngày. Em gái chăm học của Mike làm thủ thư, được trả 1 đô la mỗi tuần. Thư viện thu khoảng 9,50 đô la mỗi tuần trong ba tháng, rồi đóng cửa sau khi bọn bắt nạt gây ra một trận đánh nhau. Bài học: khi không có tiền công, hai đứa buộc phải dùng trí tưởng tượng, nhìn ra cơ hội và sở hữu một việc kinh doanh vẫn sinh tiền khi chúng vắng mặt.
Cập nhật 25 năm
Các khung cập nhật 25 năm. Khoảng 44,7 triệu người Mỹ mang nợ học phí, tổng khoảng 1,71 nghìn tỷ đô la. Nỗi sợ số một là sống lâu hơn số tiền mình có (khoảng 50%). Nhà nước đánh thuế người làm công nặng hơn nhà đầu tư và chủ doanh nghiệp. Tài sản tạo dòng tiền được đặt cạnh một công việc lương cao. Robot đang thay người làm, và trí tưởng tượng mới là thứ tạo ra của cải (ứng dụng, nền tảng).