Chương 2 Simple Rules: quy tắc ranh giới của kẻ trộm và DARPA, quy tắc ưu tiên của đường sắt Brazil, chia đều một phần N và bi kịch Everest 1996.
Tóm tắt
Chương 2 là chương hai tác giả bàn ba loại quy tắc quyết định. Quy tắc ranh giới giúp lọc nhanh, như kẻ trộm tránh nhà có xe đậu. Quy tắc ưu tiên giúp xếp hạng khi tiền ít, như đường sắt Brazil. Quy tắc dừng cho biết khi nào quay lại, như bi kịch trên Everest năm 1996 cho thấy.
Ý chính
- Thẩm phán thật ra chỉ dựa vào ba câu hỏi.
- Quy tắc ranh giới dùng thông tin có sẵn để lọc nhanh.
- Quy tắc ưu tiên hợp với nơi cơ hội nhiều hơn nguồn lực.
- Quy tắc dừng cần nhất khi phán đoán đang kém đi.
Áp dụng ngay hôm nay
Viết trước một điểm dừng cho việc bạn đang theo đuổi, như mức lỗ hay số giờ tối đa, để khi đã mệt hay tiếc tiền bạn vẫn biết lúc nào nên quay lại.
Thẩm phán quyết định tại ngoại
Ba câu hỏi đằng sau hàng chục yếu tố. Thẩm phán khi quyết định cho tại ngoại có thể cân nhắc tội danh, tiền án, việc làm, nơi ở, tài chính và nhiều thứ khác. Nhưng một nghiên cứu ở Anh thấy khoảng 95 phần trăm quyết định được giải thích bằng ba câu hỏi: bên công tố có phản đối hay đòi điều kiện không, thẩm phán trước có đặt điều kiện không, tòa trước có giam bị cáo không. Chỉ cần một câu có thì tiền bảo lãnh cao hoặc không cho tại ngoại.
Ba loại quy tắc quyết định. Quy tắc ranh giới giúp chọn có hay không, hoặc lọc nhanh nhiều lựa chọn. Quy tắc ưu tiên giúp xếp hạng khi nguồn lực có hạn. Quy tắc dừng cho biết khi nào nên đảo ngược quyết định, như bán cổ phiếu hay quay xuống núi. Hai loại sau hiếm hơn và khó học hơn.
Quy tắc ranh giới
Kẻ trộm chọn nhà. Ở Newfoundland, các nhà nghiên cứu chụp ảnh nhà dân vào những lúc ngẫu nhiên rồi cho những người từng phạm tội trộm đoán nhà nào có người. Họ bỏ qua chuông báo động và khóa cửa, và hai phần ba lần dùng đúng một quy tắc: tránh nhà có xe đậu trước cửa. Đó cũng là dấu hiệu dự báo tốt nhất. Quy tắc ranh giới lọc nhanh nhờ dùng thông tin có sẵn gắn với điều quan trọng.
Hai quy tắc của DARPA. Cơ quan nghiên cứu quốc phòng DARPA chỉ có khoảng 120 nhân viên chính thức nhưng quản lý khoảng 200 chương trình. Họ chọn dự án bằng hai quy tắc: dự án phải đẩy xa hiểu biết khoa học cơ bản và phải có ứng dụng thực tế, theo mẫu Louis Pasteur.
Bốn câu hỏi về trầm cảm. Hai tác giả kể một công cụ sàng lọc cho y tá trường học hay tuyên úy quân đội: trong tuần qua bạn có khóc nhiều hơn thường lệ, có thất vọng về bản thân, có nản lòng về tương lai, có thấy mình thất bại trong đời không. Theo nghiên cứu họ dẫn, trả lời có cả bốn câu thì nhiều khả năng đang trầm cảm. Đây là thông tin trong sách, không thay cho chẩn đoán của người có chuyên môn.
Thống kê khó hơn quy tắc. Khi 160 bác sĩ phụ khoa được cho số liệu về độ nhạy và tỷ lệ dương tính giả của chụp nhũ ảnh, hơn một nửa đoán sai rằng ít nhất tám trên mười người có kết quả dương tính bị ung thư. Thật ra hơn 90 phần trăm trong số đó không bị. Theo tác giả, quy tắc ranh giới biến thống kê khó hiểu thành công cụ dùng được.
Ba điều kiện cho đòn tấn công bằng drone. Năm 2013, Tổng thống Obama đặt ba quy tắc: mục tiêu là mối đe dọa liên tục và cận kề với người Mỹ, không chính phủ nào khác xử lý được, và gần như chắc chắn không có dân thường thương vong. Cả ba đều có mới được tấn công.
Quy tắc ưu tiên
Đường sắt Brazil và 15 triệu đô la. Cuối thập niên 1990, Brazil tư nhân hóa đường sắt chở hàng, khi một nửa số cầu cần sửa và vài chục đầu máy hơi nước vẫn chạy. Công ty ALL do Alex Behring, 31 tuổi, điều hành chỉ có 15 triệu đô la, chưa tới một phần mười số tiền các bộ phận xin. Thay vì xếp hạng dự án bằng công thức tài chính sách vở, ông cho một nhóm liên phòng ban viết bốn quy tắc: gỡ nút thắt cho tăng trưởng doanh thu, mang lợi ích ngay, tốn ít tiền ban đầu, tận dụng nguồn lực sẵn có.
Kết quả. ALL sửa lại đầu máy bỏ xó, mua đầu máy cũ từ châu Phi, lấy ray ở các ga bỏ hoang vá đường chính. Một quản đốc đề xuất lắp bình nhiên liệu lớn hơn để bớt dừng đổ dầu mùa thu hoạch, và đề xuất ấy lập tức đứng đầu danh sách. Trong ba năm, doanh thu tăng 50 phần trăm và dòng tiền hoạt động tăng gấp ba, theo số liệu trong sách.
Luật trích dẫn của La Mã. Năm 426, luật La Mã đã chồng chất ý kiến trái ngược của các luật gia. Luật Trích dẫn giới hạn ý kiến được dùng vào năm luật gia lớn với bốn quy tắc: theo ý kiến thống nhất; nếu không thì theo đa số; nếu chia đều thì theo Papinian; nếu Papinian không bàn thì tự phán đoán. Bộ quy tắc này dẫn đường hơn một thế kỷ.
Chia đều một phần N. Harry Markowitz đoạt giải Nobel nhờ mô hình chọn danh mục đầu tư cho lời nhiều nhất trên mỗi mức rủi ro. Một quy tắc trong kinh Talmud từ khoảng 1.500 năm trước nói nên chia tài sản làm ba: một phần đất, một phần hàng hóa, một phần tiền mặt. Khái quát lại là chia đều cho N loại tài sản. Trong nghiên cứu tác giả dẫn, cách chia đều thắng các mô hình phức tạp 79 phần trăm số lần và luôn có lãi. Chính Markowitz cũng chia đều tiền hưu của mình cho cổ phiếu và trái phiếu. Đây là thông tin trong sách, không phải lời khuyên đầu tư.
Quy tắc dừng
Dế cái chọn bạn tình. Các nhà sinh học thấy dế cái chọn con đực kêu nhanh hơn ba lần mỗi giây và không phân biệt gì thêm. Sau 24 giờ không gặp con kêu nhanh, nó chấp nhận con kém hơn. Nhà kinh tế Herbert Simon gọi kiểu dừng ở mức đủ tốt này là "satisficing", ghép từ thỏa mãn và đủ dùng, vì ta không đủ thông tin, thời gian và trí lực để tìm cái tốt nhất.
Quy tắc cắt lỗ của Gerald Loeb. Gerald Loeb, người đoán trước cú sụp năm 1929, có quy tắc bán bất kỳ khoản đầu tư nào mất 10 phần trăm giá trị ban đầu. Ông cho rằng tin thứ gì đã xuống thì sẽ lên lại là sai lầm lớn. Đây là quan điểm của một nhà đầu tư được sách dẫn, không phải lời khuyên đầu tư.
Người Paris và người Chicago. Người Pháp ăn bơ và bánh ngọt mà ít béo phì hơn người Mỹ. Khi so 145 người Chicago với người Paris tương đương, người Paris ngừng ăn theo tín hiệu bên trong như khi bắt đầu thấy no, còn người Chicago ngừng theo tín hiệu bên ngoài như khi hết nước uống hay hết chương trình tivi.
Bi kịch trên Everest năm 1996. Đêm 10 tháng 5 năm 1996, mười sáu người do hai nhà leo núi nổi tiếng dẫn đầu xuất phát lên đỉnh. Quy tắc của Scott Fischer là chưa lên tới đỉnh lúc hai giờ chiều thì quay xuống, để kịp xuống khi trời còn sáng. Dây chưa cố định gây chậm trễ, tiền đã bỏ ra và nhiều tháng tập luyện khiến người ta tiếc, còn thiếu oxy làm phán đoán kém đi, đúng lý do vì sao cần một quy tắc đơn giản. Fischer tới đỉnh lúc 3 giờ 45. Bão ập tới, năm người trong đoàn chết đêm ấy, có cả hai người dẫn đường.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 2 của Simple Rules (Donald Sull và Kathleen Eisenhardt, Mariner Books), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Những nhận định về kinh doanh, đầu tư, sức khỏe và trầm cảm là quan điểm của hai tác giả và các nghiên cứu họ dẫn, chỉ mang tính thông tin chung, không phải lời khuyên tài chính, y khoa hay tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc ranh giới là gì?
Đó là quy tắc giúp chọn có hay không, hoặc lọc nhanh nhiều lựa chọn. Kẻ trộm trong một nghiên cứu ở Newfoundland tránh nhà có xe đậu trước cửa, dấu hiệu tốt nhất cho biết nhà có người. DARPA chọn dự án bằng hai quy tắc: đẩy xa hiểu biết khoa học và có ứng dụng thực tế.
Đường sắt Brazil dùng quy tắc ưu tiên ra sao?
Công ty ALL chỉ có 15 triệu đô la, chưa tới một phần mười số tiền các bộ phận xin. Họ xếp dự án bằng bốn quy tắc: gỡ nút thắt cho doanh thu, có lợi ngay, tốn ít tiền ban đầu, tận dụng nguồn lực sẵn có. Theo sách, doanh thu tăng 50 phần trăm trong ba năm.
Chuyện Everest năm 1996 dạy gì về quy tắc dừng?
Quy tắc của trưởng đoàn Scott Fischer là chưa tới đỉnh lúc hai giờ chiều thì quay xuống. Chậm trễ, tiếc tiền và tiếc công tập luyện, cộng với thiếu oxy, khiến đoàn vượt quá giờ. Bão tới và năm người chết. Theo hai tác giả, phán đoán kém đi chính là lúc cần quy tắc đơn giản nhất.