Làm việc tốt rồi đi tiếp, như cây nho ra trái

Oct 26

Tóm tắt: Làm việc tốt trong im lặng nghĩa là làm xong rồi đi tiếp, không ghi sổ ai nợ mình. Chuck Feeney cho đi hơn 8 tỷ đô la, giấu tên suốt 15 năm đầu, và một phần số tiền đó đã góp phần vào chiến dịch dẫn tới luật đội mũ bảo hiểm xe máy ở Việt Nam. Bài tối nay đọc lại câu cây nho của Marcus Aurelius qua chuyện của ông.

"...so a man when he has done a good act does not call out for others to come and see, but he goes on to another act, as a vine goes on to produce again the grapes in season."

"...con người cũng vậy, khi đã làm một việc tốt thì không gọi người khác đến xem, mà đi tiếp sang việc khác, như cây nho lại ra trái khi tới mùa."

Marcus Aurelius, Suy tưởng (Meditations), Quyển 5, mục 6, bản dịch tiếng Anh của George Long.

Marcus Aurelius nói gì về người làm việc tốt?

Trong mục 6 của Quyển 5, Marcus Aurelius chia người làm ơn ra ba kiểu. Kiểu thứ nhất làm ơn xong thì ghi vào sổ, coi đó là một món ân huệ. Kiểu thứ hai không ghi ra giấy, nhưng trong bụng vẫn coi người kia là con nợ của mình.

Người thứ ba thì giống cây nho. Cây nho ra trái xong thì không đòi gì thêm. Con ngựa chạy xong, con chó săn xong, con ong làm xong mật, rồi thôi. Người tốt cũng vậy. Làm xong một việc tốt thì không gọi ai tới xem. Họ đi tiếp sang việc tốt kế tiếp.

Mình đọc đoạn này nhiều lần. Lần đầu mình thấy nó hiển nhiên quá. Ai mà chẳng biết làm ơn thì đừng kể công. Nhưng càng đọc, mình càng thấy mình nằm ở kiểu thứ hai nhiều hơn mình muốn nhận. Giúp ai một chuyện, mình không nói ra, nhưng mình nhớ rất lâu. Cái khó ở đây không nằm ở chuyện làm việc tốt. Cái khó là làm xong rồi buông tay, không giữ lại một cuốn sổ nợ nhỏ trong đầu.

Chuck Feeney là ai?

Chuck Feeney sinh ngày 23 tháng 4 năm 1931 ở Elizabeth, bang New Jersey, giữa thời Đại suy thoái, trong một gia đình gốc Ireland. Ông là một trong những người sáng lập Duty Free Shoppers, chuỗi cửa hàng miễn thuế mà nhiều người đã đi ngang ở sân bay.

Ông làm giàu, rồi ông cho đi. Theo bản cáo phó của BBC, qua quỹ Atlantic Philanthropies, ông đã tặng hơn 8 tỷ đô la cho các mục đích trên năm châu lục, ở Mỹ, Anh, Ireland, Úc, Nam Phi, Việt Nam, Bermuda và Cuba. Quỹ đóng cửa năm 2020.

Chi tiết làm mình nhớ nhất: trong 15 năm đầu, ông cho tiền một cách bí mật. BBC kể báo chí gọi ông là "James Bond của giới từ thiện". Mãi tới năm 1997 ông mới ra khỏi vòng giấu tên.

Mình để ý một điều: ông không chờ tới cuối đời mới cho. Ông cho trong lúc còn sống, và cho tới khi quỹ đóng cửa. Ông mất ngày 9 tháng 10 năm 2023 ở San Francisco, thọ 92 tuổi.

Chuck Feeney đã làm gì cho Việt Nam?

Đây là phần mình muốn kể cho người Việt mình nghe.

Theo trang của chính Atlantic Philanthropies, năm 1997, ở sân bay San Francisco, ông đọc một bài báo về chuyện quỹ East Meets West đang kẹt tiền. Đó là một tổ chức ở California giúp người nghèo ở Việt Nam. Ông viết một tấm séc cá nhân 100.000 đô la để xây trường và hệ thống nước.

Tấm séc đó chỉ là bước đầu. Tính tới năm 2013, Atlantic đã đầu tư 381,5 triệu đô la vào Việt Nam, cho y tế công cộng, thư viện và đại học. Trong đó có phần góp vào chiến dịch dẫn tới luật bắt buộc đội mũ bảo hiểm xe máy trên toàn quốc.

Ông nói về lý do rất ngắn: "I thought Viet Nam got a bad deal and I wanted to help out." Nghĩa là: tôi nghĩ Việt Nam đã chịu thiệt thòi, và tôi muốn giúp một tay.

Mình nghĩ tới chuyện mỗi ngày ở Việt Nam có bao nhiêu người đội mũ bảo hiểm khi ra đường. Hầu hết không biết ông là một trong những người góp phần đứng sau điều đó. Ông cũng không cần họ biết. Đó đúng là cây nho của Marcus Aurelius.

Có ai khác làm việc tốt theo cách này không?

Có. Dolly Parton, ca sĩ nhạc đồng quê, lập ra chương trình Imagination Library năm 1995 ở hạt Sevier, bang Tennessee. Chương trình gửi sách miễn phí mỗi tháng cho trẻ từ lúc mới sinh tới năm tuổi, bất kể thu nhập của gia đình.

Trong lá thư trên trang của chương trình, bà viết rằng bà làm việc này để tưởng nhớ cha. Bà gọi ông là người thông minh nhất bà từng biết, nhưng bà tin việc không biết đọc đã cản ông thực hiện nhiều ước mơ. Trước khi mất, cha bà nói Imagination Library có lẽ là việc quan trọng nhất bà từng làm.

Năm 2000, chương trình bắt đầu mở rộng ra khắp nước Mỹ, rồi sang Canada, Anh, Úc và Ireland. Theo trang chính thức, nay chương trình tới tay hơn 3 triệu trẻ.

Nhiều ba mẹ người Việt ở Mỹ còn yếu tiếng Anh. Nếu nhà bạn có con nhỏ, vào trang imaginationlibrary.com và bấm kiểm tra xem chỗ mình ở có chương trình chưa. Không phải nơi nào cũng có.

Làm sao tập làm việc tốt mà không ghi sổ?

Mình không có 8 tỷ đô. Bạn chắc cũng không. Nhưng câu của Marcus Aurelius không nói về số tiền. Nó nói về cái sổ trong đầu.

Tuần này, thử một việc nhỏ: làm một việc tốt cho ai đó, rồi không kể với ai, không đăng lên mạng, không nhắc lại với người được giúp. Để ý xem trong đầu mình có bật lên câu "họ nợ mình" không. Nếu có, đó là kiểu người thứ hai trong đoạn của Marcus. Không sao. Nhận ra là bước đầu.

Rồi làm việc tốt kế tiếp. Cây nho không ra trái một lần rồi đứng nhìn chùm nho đó cả năm. Tới mùa, nó ra tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Làm việc tốt trong im lặng nghĩa là gì?

Là làm một việc tốt rồi đi tiếp, không gọi người khác tới xem và không coi người được giúp là con nợ. Marcus Aurelius ví người như vậy với cây nho: ra trái xong thì không đòi gì thêm, tới mùa lại ra trái tiếp. Điều cần tập nằm ở chỗ bỏ cuốn sổ ghi ơn trong đầu.

Chuck Feeney đã cho đi bao nhiêu tiền?

Theo BBC, qua quỹ Atlantic Philanthropies, Chuck Feeney đã tặng hơn 8 tỷ đô la cho các mục đích trên năm châu lục. Trong 15 năm đầu ông cho tiền bí mật, nên báo chí gọi ông là James Bond của giới từ thiện. Ông chỉ ra khỏi vòng giấu tên năm 1997. Quỹ đóng cửa năm 2020.

Chuck Feeney giúp gì cho Việt Nam?

Theo Atlantic Philanthropies, năm 1997 ông ký séc 100.000 đô la cho quỹ East Meets West để xây trường và hệ thống nước ở Việt Nam. Tới năm 2013, quỹ đầu tư 381,5 triệu đô la vào y tế công cộng, thư viện, đại học và góp phần vào chiến dịch dẫn tới luật đội mũ bảo hiểm xe máy.

Imagination Library của Dolly Parton là gì?

Đây là chương trình gửi một cuốn sách miễn phí mỗi tháng cho trẻ từ lúc mới sinh tới năm tuổi, bất kể thu nhập gia đình. Dolly Parton lập ra năm 1995 để tưởng nhớ người cha không biết đọc. Theo trang chính thức, chương trình nay tới tay hơn 3 triệu trẻ, nhưng chưa có ở mọi nơi.

Nguồn

John Duong