Rửa chén để rửa chén: Thích Nhất Hạnh và sự có mặt trong một ngày làm dài

Written by John Duong
post

Tóm tắt: Trong Phép lạ của sự tỉnh thức, Thiền sư Thích Nhất Hạnh viết rằng có hai cách rửa chén: rửa cho xong để có chén sạch, và rửa chén để rửa chén. Nếu mình vội cho qua phần nhàm chán để tới phần thật sự, thì mình không sống trọn ở phần nào cả. Bài sáng nay đọc lại ý đó cho người làm tiệm mười mấy tiếng mỗi ngày, và kết bằng ba hơi thở trước một việc lặp lại.

"If while washing dishes, we think only of the cup of tea that awaits us, thus hurrying to get the dishes out of the way as if they were a nuisance, then we are not 'washing the dishes to wash the dishes.' What's more, we are not alive during the time we are washing the dishes."

"Nếu trong lúc rửa chén mà mình chỉ nghĩ tới tách trà đang chờ, rồi vội rửa cho xong như thể chén bát là một mối phiền, thì mình không phải đang rửa chén để rửa chén. Hơn thế nữa, trong lúc rửa chén mình không thật sự đang sống."

Thích Nhất Hạnh, Phép lạ của sự tỉnh thức (The Miracle of Mindfulness), bản tiếng Anh của Mobi Ho, Beacon Press. Phần dịch tiếng Việt ở đây là của mình.

Thích Nhất Hạnh là ai?

Theo trang tiểu sử của Làng Mai (Plum Village), Thiền sư Thích Nhất Hạnh sinh năm 1926 ở miền Trung Việt Nam. Năm mười sáu tuổi, ông vào chùa Từ Hiếu ở Huế làm chú tiểu. Những năm 1960, ông lập Trường Thanh niên Phụng sự Xã hội, một tổ chức cứu trợ của những người trẻ tình nguyện.

Năm 1966, ông sang Mỹ và châu Âu kêu gọi chấm dứt chiến tranh, rồi bị cả hai miền không cho về nước. Ông sống lưu vong 39 năm, lập Làng Mai ở miền Tây Nam nước Pháp năm 1982. Năm 2018, ông về lại chùa Từ Hiếu. Ông mất ngày 22 tháng 1 năm 2022 tại chùa, nơi ông bắt đầu đời tu.

Phép lạ của sự tỉnh thức là một cuốn sách mỏng. Theo lời giới thiệu của bản tiếng Anh, ông viết nó năm 1974 dưới dạng một lá thư gửi anh Quang, một người trong Trường Thanh niên Phụng sự Xã hội, để những người đang làm việc cực nhọc giữa thời chiến có cách giữ mình tỉnh táo và bình an.

Rửa chén để rửa chén nghĩa là gì?

Trong sách, ông kể hồi còn là chú tiểu ở chùa Từ Hiếu, mùa an cư có khi hơn trăm vị tăng về chùa, và chỉ hai chú tiểu lo nấu ăn, rửa chén. Không có xà phòng. Chỉ có tro, trấu và xơ dừa. Mùa đông nước lạnh, phải nấu nồi nước lớn rồi mới chà được.

Từ chỗ đó, ông nói có hai cách rửa chén. Cách thứ nhất là rửa để có chén sạch. Cách thứ hai là rửa chén để rửa chén. Nghe như chơi chữ, nhưng ý rất thật. Khi đang rửa chén, mình chỉ rửa chén, và biết rõ là mình đang rửa chén.

Điều ông cảnh báo nằm ở câu trích phía trên. Nếu vừa rửa vừa nghĩ tới tách trà, mình vội cho xong như thể việc này là một mối phiền. Lúc đó mình không thật sự sống trong mấy phút ấy. Ông còn nói thêm: nếu không rửa chén được như vậy, thì nhiều khả năng lúc uống trà mình cũng sẽ nghĩ chuyện khác, gần như không biết tách trà đang ở trong tay.

Vì sao chuyện này quan trọng với người làm tiệm?

Thử đếm một ngày làm tiệm. Mười, mười hai tiếng. Phần lớn là việc lặp lại: ngâm chân, cắt da, dũa, sơn, đổ bột, lau bàn, rửa dụng cụ. Nếu mình coi tất cả những việc đó là phần phải chịu cho qua để tới lúc đóng cửa, thì gần hết ngày của mình đang bị bỏ trống.

Có một nghiên cứu hay được nhắc khi bàn chuyện này. Năm 2010, hai nhà tâm lý học Matthew Killingsworth và Daniel Gilbert ở Harvard đăng trên tạp chí Science một nghiên cứu dùng ứng dụng điện thoại hỏi người tham gia vào những thời điểm ngẫu nhiên trong ngày: đang làm gì, có đang nghĩ chuyện khác không, và đang thấy vui tới mức nào. Trong mẫu 2.250 người lớn, tâm trí đi lang thang ở 46,9% số lần được hỏi. Người ta cũng thường thấy kém vui hơn trong những lúc tâm trí đi lang thang.

Mình không coi đây là bằng chứng rằng chánh niệm chữa được buồn hay mệt. Nghiên cứu chỉ đo một mối liên hệ, và nó không thay cho việc đi gặp bác sĩ khi cần. Nhưng con số gần một nửa thời gian thức làm mình chú ý. Nó gần với điều Thích Nhất Hạnh nói từ năm 1974: mình vắng mặt trong đời mình nhiều hơn mình tưởng.

Có mặt trông như thế nào trong một ngày làm việc?

Người thợ ở khách thứ chín trong ngày. Tay vẫn làm, nhưng đầu đã ở giờ đóng cửa, ở hóa đơn tiền điện, ở tin nhắn chưa trả lời. Những lúc như vậy hay là lúc cắt lẹm da, sơn lem, hoặc không nghe khách vừa nói gì. Có mặt ở đây chỉ là đưa sự chú ý về hai bàn tay và bàn chân đang ở trước mặt. Khách cảm nhận được điều đó, dù họ không gọi tên nó.

Người chủ tiệm ngồi làm sổ sách lúc khuya. Mắt nhìn con số, đầu nghĩ tới tiền thuê tháng sau. Lo là chuyện thật. Nhưng lo trong lúc cộng số thì dễ cộng sai. Làm sổ để làm sổ, rồi lo chuyện tiền thuê vào một lúc riêng, có giấy bút, có kế hoạch.

Người ở xa nhà gọi video về cho ba mẹ. Một tay cầm điện thoại, tay kia lướt một ứng dụng khác. Cuộc gọi kéo dài nửa tiếng mà không ai thật sự gặp ai. Gọi để gọi nghĩa là đặt cái màn hình kia xuống, nhìn mặt người bên kia, và nghe hết một câu chuyện.

Không cái nào trong số này đòi mình bỏ thêm thời gian. Nó chỉ đòi mình ở lại trong thời gian mình đã bỏ ra.

Hơi thở có ý thức giúp gì?

Trong cùng cuốn sách, cách ông chỉ để quay về rất đơn giản: theo dõi hơi thở. Biết mình đang thở vào, biết mình đang thở ra. Ông khuyên tập khi đang làm những việc thường ngày, không cần đợi có giờ ngồi thiền.

Với người làm tiệm, mình thấy cách dễ nhất là gắn hơi thở vào một điểm bắt đầu. Trước khi cầm dũa cho khách mới, thở chậm ba hơi. Trước khi mở sổ sách, ba hơi. Ba hơi thở không làm việc nhẹ đi, nhưng nó đánh dấu: từ đây, mình có mặt ở việc này.

Có ngày mình sẽ quên. Đầu sẽ lại chạy đi chỗ khác sau hai phút. Chuyện đó bình thường. Mỗi lần nhận ra mình vừa đi vắng rồi quay về với đôi tay, mình vừa tập thêm một lần.

Có mặt có làm mình chậm đi không?

Nhiều người sợ hễ làm chậm lại là mất khách, mất tiền. Theo mình hiểu, có mặt và làm chậm là hai chuyện khác nhau. Người rửa chén để rửa chén vẫn rửa xong chồng chén. Họ chỉ không bỏ trống mấy phút đó.

Theo cách nhìn của mình, làm có mặt thì ít phải làm lại, ít sai, và khách thấy mình được chăm thật. Còn người thợ thì cuối ngày mệt ở tay, nhưng đỡ mệt ở đầu hơn, vì cả ngày không phải sống ở hai chỗ cùng một lúc. Đó là điều mình rút ra khi đọc ông, và mình không hứa chắc với ai.

Việc làm ngay hôm nay

Thực hành hôm nay: chọn một việc lặp lại trong ngày, ví dụ một bộ chân, rửa dụng cụ, hay rửa chén buổi tối. Trước khi bắt đầu, thở chậm ba hơi. Trong lúc làm, đặt hết sự chú ý vào đôi tay. Đầu chạy đi đâu thì nhẹ nhàng đưa nó về.

Câu hỏi để viết nhật ký tối nay: "Hôm nay mình đã 'vắng mặt' trong việc nào nhiều nhất, và nếu có mặt thì nó khác ra sao?"

Đọc thêm trên trang: Việc của mình, việc của trời: Epictetus và chuyện kiểm soát, The Slight Edge, và các tập podcast.

Bản đầy đủ (sắp có): workbook PDF, audio đầy đủ, Hỏi đáp.

Câu hỏi thường gặp

Rửa chén để rửa chén nghĩa là gì?

Đây là ý của Thích Nhất Hạnh trong Phép lạ của sự tỉnh thức. Có hai cách rửa chén: rửa cho xong để có chén sạch, và rửa chén để rửa chén. Cách thứ hai nghĩa là trong lúc làm thì có mặt trọn vẹn với việc đang làm, không vội cho qua như thể nó là mối phiền.

Phép lạ của sự tỉnh thức được viết khi nào?

Theo lời giới thiệu của bản tiếng Anh, Thích Nhất Hạnh viết cuốn sách năm 1974 dưới dạng một lá thư gửi anh Quang, một người trong Trường Thanh niên Phụng sự Xã hội. Bản tiếng Anh do Mobi Ho dịch, Beacon Press xuất bản, và vẫn là một trong những sách nhập môn chánh niệm được đọc nhiều.

Tâm trí con người đi lang thang bao nhiêu thời gian?

Theo nghiên cứu của Killingsworth và Gilbert đăng trên Science năm 2010, trong mẫu 2.250 người lớn, tâm trí đi lang thang ở 46,9% số lần được hỏi qua điện thoại. Người tham gia thường thấy kém vui hơn lúc tâm trí lang thang. Nghiên cứu đo một mối liên hệ, nó không hứa chữa được bệnh nào.

Chánh niệm có thay được việc đi bác sĩ không?

Không. Theo mình, thở có ý thức và có mặt trong công việc là một thói quen sống. Nó không chữa bệnh. Nếu bạn thấy buồn, lo âu hay mệt kéo dài, hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý. Tập có mặt chỉ nên đi cùng, không thay cho sự giúp đỡ đó.

Nguồn

John Duong
Previous

Ngày 4: Học nghề như thợ thủ công, 10.000 giờ thật ra nói gì
Next

Chuỗi 30 ngày Kiên nhẫn