Người ta nói nỗ lực quan trọng hơn, nhưng lại ưu ái người có vẻ bẩm sinh. Chương 2 của Grit bàn về thiên kiến này và chuyện Enron.
Tóm tắt
Chương 2 của Grit là phần Duckworth kể từ lớp toán của mình tới câu hỏi vì sao ta quá đề cao tài năng. Bà dẫn nghiên cứu về thiên kiến bẩm sinh và chuyện Enron để cho thấy khi rọi đèn vào tài năng, mọi thứ khác dễ chìm trong bóng tối.
Ý chính
- Học sinh tiếp thu nhanh không phải lúc nào cũng đi xa nhất.
- Người ta nói coi trọng nỗ lực nhưng lại ưu ái người có vẻ bẩm sinh.
- Tư duy tài năng có thể dẫn tới văn hóa độc hại như ở Enron.
- Duckworth không chống tài năng, bà chỉ không để nó che mất grit.
Áp dụng ngay hôm nay
Lần tới khi định khen ai đó là có tài, hãy khen cụ thể công sức và cách họ đã làm.
Từ lớp học tới câu hỏi về tài năng
Từ McKinsey sang lớp học. Năm 27 tuổi, Duckworth bỏ McKinsey ở New York để đi dạy toàn thời gian. Trước đó bà đã dạy kèm, điều hành hai năm một chương trình học bổ trợ miễn phí, và lấy bằng thần kinh học ở Oxford về chứng khó đọc. Bà dạy toán lớp 7 cho các em 12, 13 tuổi ở khu Lower East Side của Manhattan. Bà thấy có em nhanh nhẹn, có khiếu mà điểm chỉ thường thường; có em lúc đầu chật vật nhưng chuẩn bị bài, ghi chép, đặt câu hỏi, ở lại hỏi thêm, thì học tốt. Năng khiếu không bảo đảm thành tích. "Tôi đã bị tài năng làm xao lãng." Bà bắt đầu tự hỏi: các em đang chật vật có cần chật vật lâu hơn không, bà có cần giảng khác đi không, và việc của bà có phải là giữ cho nỗ lực của các em và của chính bà kéo dài không. Bà cũng để ý rằng em yếu nhất vẫn xử lý được ý tưởng phức tạp khi đó là thứ em quan tâm: thống kê bóng rổ, lời bài hát, chuyện bạn bè.
David Luong. Chuyển tới San Francisco theo công việc của chồng, bà dạy toán ở trường Lowell, một trường công tuyển theo thành tích, nơi học sinh khác nhau ở độ chăm hơn là ở IQ, nhiều em học hàng giờ mỗi ngày. Bà vẫn thấy cùng một hiện tượng. David Luong là một cậu học sinh lớp 9 ít nói trong lớp đại số thường, nộp bài nào cũng đúng hết. Bà xin cho cậu lên lớp nâng cao. Ở đó cậu chật vật: điểm B môn hình học, điểm D ở bài kiểm tra đầu. Nhưng cậu không ngồi buồn. Cậu hỏi giáo viên mình sai ở đâu và cần làm khác thế nào. Năm cuối, cậu đạt điểm 5 tuyệt đối môn Giải tích AP, vào Swarthmore học kỹ thuật và kinh tế, lấy tiến sĩ cơ khí ở UCLA (làm thuật toán về nhiệt động học động cơ xe tải), giờ là kỹ sư ở Aerospace Corporation. Một "nhà khoa học tên lửa" từng bị đánh giá là "chưa sẵn sàng".
Galton, Darwin và thiên kiến bẩm sinh
Galton, Darwin và William James. Bà rời nghề dạy để học tâm lý. Câu hỏi này đã có từ lâu. Năm 1869, Francis Galton, một thần đồng và là anh em họ cùng ông nội với Darwin, nghiên cứu những người lừng danh và kết luận rằng họ kết hợp "khả năng" với "nhiệt huyết" và "sức làm việc nặng nhọc". Darwin viết thư trả lời rằng ông vẫn luôn nghĩ con người, trừ kẻ ngốc, không khác nhau mấy về trí tuệ, chỉ khác ở nhiệt huyết và sự chăm chỉ. Bản thân Darwin là người "cần mẫn chậm chạp": tự truyện của ông thừa nhận ông không nhanh trí, khó theo được tư duy trừu tượng, trí nhớ kém, nhưng giỏi quan sát, cần cù, và yêu khoa học tự nhiên một cách đều đặn, nồng nhiệt. Một người viết tiểu sử nói ông giữ các câu hỏi sống trong đầu chứ không quên chúng đi. Năm 1907, William James ở Harvard viết bài "Năng lượng của con người" (The Energies of Men) trên tạp chí Science: con người "chỉ thức một nửa", sống xa bên trong giới hạn của mình và chỉ dùng một phần nhỏ nguồn lực tinh thần và thể chất. Giới hạn có tồn tại ("cây không mọc tới trời"), nhưng với hầu hết mọi người thì chưa chạm tới. Vậy sao ta cứ chăm chăm vào tài năng?
Thiên kiến "bẩm sinh". Khảo sát cho thấy người Mỹ nói nỗ lực quan trọng gấp đôi tài năng, và khi tuyển dụng thì "chăm chỉ" được coi trọng gần gấp năm lần "thông minh". Nhưng nghiên cứu của Chia-Jung Tsay về "thiên kiến bẩm sinh" cho thấy điều ngược lại. Thí nghiệm một: các nhạc sĩ đọc tiểu sử của hai nghệ sĩ piano, một người được mô tả là "bẩm sinh", một người là "người nỗ lực", rồi nghe cùng một bản biểu diễn. Họ chấm người "bẩm sinh" có khả năng thành công cao hơn và đáng tuyển hơn, dù miệng nói tin vào nỗ lực. Thí nghiệm hai: hàng trăm người lớn chấm cùng một đề án kinh doanh, và chấm cao hơn khi tác giả được gọi là doanh nhân "bẩm sinh". Khi buộc phải chọn, họ chỉ thấy hai người ngang nhau khi người nỗ lực có thêm bốn năm kinh nghiệm lãnh đạo và thêm 40.000 USD vốn khởi nghiệp. Ta nói coi trọng nỗ lực nhưng lại thích người bẩm sinh, giống như nói ngoại hình không quan trọng rồi chọn anh chàng điển trai. Bản thân Chia là giáo sư ở UCL, học dự bị ở Juilliard, có nhiều bằng ở Harvard và một bằng tiến sĩ thứ hai về âm nhạc, từng học Peabody và biểu diễn ở Carnegie Hall. Hồi nhỏ chị tập đàn bốn tới sáu tiếng mỗi ngày vì thích. Chị có tài, nhưng cũng là người nỗ lực. Bà lưu ý: khi tin ai đó có năng khiếu, ta dành cho họ thêm chú ý, kỳ vọng cao hơn, và lời tiên tri tự ứng nghiệm.
Cuộc chiến giành nhân tài và Enron
McKinsey và "Cuộc chiến giành nhân tài". Ba đối tác của McKinsey viết báo cáo rồi sách "The War for Talent": công ty thắng nhờ thu hút và đề bạt "người hạng A", sa thải người yếu nhất, chênh lệch lương lớn. Nhân tài được định nghĩa bắt đầu từ "năng khiếu bẩm sinh". Buổi phỏng vấn của bà ở McKinsey có một câu đố ước lượng thị trường: mỗi năm nước Mỹ sản xuất bao nhiêu quả bóng tennis. Văn hóa ở đó đề cao sự "sáng dạ" phân tích, dùng điểm SAT để lọc hồ sơ. Nhân viên mới chưa học kinh doanh (một nhà vật lý có bằng tiến sĩ, một bác sĩ phẫu thuật, vài luật sư) được đưa đi khóa "mini-MBA" một tháng ở Clearwater, Florida. Bà thường thấy mình chẳng biết mình đang nói gì trong khi vẫn đưa khuyến nghị cho một tập đoàn sản phẩm y tế. Khách hàng trả tiền để có "người giỏi nhất và sáng dạ nhất".
Phê bình và chuyện Enron. Duff McDonald nói cuốn sách lẽ ra nên tên là "Cuộc chiến chống lại lẽ thường", vì các công ty được nêu làm gương sau đó làm ăn kém. Malcolm Gladwell chỉ ra Enron là hiện thân của "tư duy tài năng". Enron được tạp chí Fortune gọi là "Công ty sáng tạo nhất" sáu năm liền, rồi phá sản cuối năm 2001 giữa bê bối gian lận kế toán, vụ phá sản lớn nhất nước Mỹ lúc đó. Văn hóa ở đây là những người khoe khoang, tự mãn mà bất an, ưa thành tích ngắn hạn hơn học hỏi. CEO Jeff Skilling, cựu McKinsey, áp dụng "xếp hạng và loại bỏ": mỗi năm sa thải 15% người xếp cuối. Có cả phim tài liệu "The Smartest Guys in the Room".
Tài năng không phải là tất cả
Bà không chống tài năng. Duckworth không nói tài năng là xấu hay ai cũng tài như nhau. Nhưng "khi rọi đèn vào tài năng, ta có nguy cơ để mọi thứ khác chìm trong bóng tối", trong đó có grit. Các chương trình tìm kiếm tài năng trên truyền hình và việc phân loại trẻ có năng khiếu từ sớm gửi đi thông điệp sai.
Scott Barry Kaufman. Nay là nhà tâm lý học (Carnegie Mellon, Cambridge, Yale) và chơi cello. Hồi nhỏ, viêm tai nhiều lần làm cậu gặp rắc rối về xử lý âm thanh. Cậu học lớp giáo dục đặc biệt, ở lại lớp 3, và sau một bài kiểm tra IQ mà cậu gọi là "kinh hoàng" thì bị chuyển sang trường dành cho trẻ khuyết tật học tập. Năm 14 tuổi, một cô giáo giáo dục đặc biệt hỏi sao cậu không học lớp khó hơn. Đó là bước ngoặt trong đời cậu ("Ai biết được em làm được gì?"). Cậu thử mọi thứ: tiếng Latin, nhạc kịch, hợp xướng. Cậu học cello với ông nội, một nghệ sĩ cello của dàn nhạc Philadelphia, tập tám, chín tiếng mỗi ngày, về sau bỏ cả bữa trưa và giờ học để tập. Năm cuối, cậu ngồi ghế thứ hai của dàn nhạc và học lớp danh dự. Chuyên viên tâm lý học đường vẽ đường cong hình chuông để chứng minh cậu không bao giờ vào được lớp năng khiếu. Scott hỏi lại: "Tới lúc nào thì thành tích thắng được tiềm năng?" Bị khoa khoa học nhận thức của Carnegie Mellon từ chối vì điểm SAT, cậu thi vào chương trình opera, nơi không nặng SAT, học thêm môn tâm lý tự chọn, chuyển ngành, và tốt nghiệp với danh hiệu Phi Beta Kappa. "Tôi có grit." Chính Duckworth cũng từng trượt bài kiểm tra IQ vào lớp năng khiếu, thi lại thì đậu, sát nút.
Kết chương. Bài kiểm tra tài năng, và cả bài đo grit, đều không hoàn hảo. Tập trung vào tài năng làm ta quên nỗ lực. Chương sau sẽ giải thích vì sao "tài năng có giá trị bao nhiêu thì nỗ lực tính gấp đôi".
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến bẩm sinh là gì?
Thiên kiến bẩm sinh là xu hướng ưu ái người có vẻ có năng khiếu sẵn hơn người phải nỗ lực. Người Mỹ nói nỗ lực quan trọng gấp đôi tài năng, nhưng nghiên cứu của Chia-Jung Tsay cho thấy khi đánh giá thật, họ lại chuộng người được giới thiệu là bẩm sinh.
Chuyện Enron liên quan gì tới grit?
Malcolm Gladwell chỉ ra Enron là hiện thân của tư duy tài năng. Công ty tuyển và đề bạt người được coi là giỏi nhất, được Fortune gọi là công ty sáng tạo nhất sáu năm liền, rồi phá sản cuối năm 2001 giữa bê bối. Đề cao tài năng quá mức có cái giá của nó.
Duckworth có cho rằng tài năng không quan trọng?
Không. Duckworth không nói tài năng là xấu hay ai cũng tài như nhau. Bà cho rằng khi rọi đèn vào tài năng, ta có nguy cơ để mọi thứ khác chìm trong bóng tối, trong đó có grit. Các chương trình phân loại trẻ có năng khiếu từ sớm dễ gửi đi thông điệp sai.
