Tài năng nhân nỗ lực ra kỹ năng, kỹ năng nhân nỗ lực ra thành tựu. Chương 3 của Grit giải thích hai phương trình và bài học có mặt.
Tóm tắt
Chương 3 của Grit là phần Duckworth đưa ra lý thuyết của mình bằng hai phương trình: tài năng nhân nỗ lực ra kỹ năng, kỹ năng nhân nỗ lực ra thành tựu. Vì nỗ lực có mặt ở cả hai, nó được tính hai lần, và grit là quay lại vào ngày hôm sau.
Ý chính
- Xuất sắc là tổng của nhiều việc nhỏ làm đúng, không có ma lực.
- Tài năng nhân nỗ lực ra kỹ năng.
- Kỹ năng nhân nỗ lực ra thành tựu.
- Có mặt và quay lại ngày hôm sau là phần lớn của thành công.
Áp dụng ngay hôm nay
Chọn một việc bạn đang làm dở và quay lại làm nó ngay hôm nay, dù chỉ 15 phút.
Sự tầm thường của xuất sắc
Thói quen gán mác "có tài". Báo chí và lời nói hằng ngày hay phong người khác là "có tài", và khi đề cao tài năng quá mức thì mọi thứ khác bị xem nhẹ. Một bình luận viên radio gọi Bill Clinton là chính trị gia bẩm sinh, còn Hillary là người "phải cố", phải uốn mình cho hợp vai, ngụ ý bà không bao giờ bằng ông. Duckworth thừa nhận chính bà cũng hay buột miệng "Đúng là thiên tài!"
"Sự tầm thường của xuất sắc". Nhà xã hội học Dan Chambliss dành sáu năm phỏng vấn, quan sát, sống và đi cùng các vận động viên bơi và huấn luyện viên, từ câu lạc bộ địa phương tới những người sau này dự Olympic. Ông cũng từng bơi và làm huấn luyện viên bán thời gian. Kết luận trong bài "The Mundanity of Excellence": thành tích đỉnh cao là sự hội tụ của hàng chục kỹ năng nhỏ, mỗi kỹ năng được học hoặc tình cờ tìm ra, tập thành thói quen, rồi ghép lại với nhau. Không động tác nào là phi thường. Cái phi thường là chúng được làm đều đặn, đúng, và cùng lúc. Một đồng nghiệp khuyên ông "làm cho nó hấp dẫn hơn", vì sự tầm thường khó bán. Khi không thấy quá trình tập luyện tạo ra sự xuất sắc ra sao, ta mặc định gọi đó là "bẩm sinh" hay "trời cho". Lịch sử của những kình ngư giỏi cho thấy cha mẹ quan tâm và có tiền cho huấn luyện, đi lại, hồ bơi, cùng hàng nghìn giờ tập. Lợi thế cơ thể như của Michael Phelps có tồn tại, nhưng mức tài năng tối thiểu cần có thấp hơn ta nghĩ. "Sự vĩ đại là làm được", vì nó gồm nhiều việc nhỏ làm được.
Mark Spitz và Nietzsche. Năm 1984, Mark Spitz, người giành bảy huy chương vàng năm 1972, đã nghỉ 12 năm, xuống bơi nước rút cùng Rowdy Gaines. Cả đội trầm trồ: "Ông ấy là con cá." Chính Chambliss cũng thấy cái ma lực đó. Ông bảo Duckworth đọc Nietzsche: ta không hỏi thứ hoàn hảo hình thành thế nào, ta thích sự xuất sắc đã hoàn tất, thích "bí ẩn hơn tầm thường". "Lòng tự phụ của ta... nuôi dưỡng sự sùng bái thiên tài", vì gọi ai đó là thần thánh thì ta "khỏi phải cạnh tranh". Người vĩ đại là những người thợ: học thành thạo từng phần nhỏ trước, và thích làm tốt những thứ nhỏ. Thần thoại hóa tài năng giúp mọi người tự miễn trách nhiệm, như chính Duckworth từng đánh đồng tài năng với thành tích khi mới đi dạy.
Hai phương trình của thành tựu
"Cô không có lý thuyết". Năm thứ hai cao học, thầy hướng dẫn của bà là Marty Seligman, người sáng lập tâm lý học tích cực, từng nghiên cứu về trầm cảm, nói thẳng: "Hai năm rồi cô chưa có ý tưởng nào hay... Cô không có lý thuyết", và "Đọc ít thôi, đi mà nghĩ." Bà khóc, rồi dành hơn mười năm, viết kín hơn chục cuốn sổ, và công bố một lý thuyết. Lý thuyết là lời giải thích đơn giản hóa cho một trận bão sự kiện, nên chắc chắn chưa đầy đủ.
Lý thuyết: hai phương trình.
- Tài năng x nỗ lực = kỹ năng.
- Kỹ năng x nỗ lực = thành tựu.
Nỗ lực tính hai lần. Tài năng là tốc độ kỹ năng tăng lên khi ta bỏ công. Thành tựu là điều xảy ra khi ta đem kỹ năng ra dùng. Nỗ lực có mặt hai lần: nó xây kỹ năng, và nó làm kỹ năng sinh ra kết quả. Lý thuyết này bỏ qua cơ hội (một huấn luyện viên hay giáo viên giỏi) và may mắn, dù hai thứ đó rất quan trọng.
Ba ví dụ.
- Thợ gốm Warren MacKenzie, 92 tuổi, ở Minnesota, bỏ hội họa, dệt và nhiều thứ khác để chỉ làm gốm. Một thợ gốm giỏi làm 40 tới 50 chiếc mỗi ngày, chỉ vài chiếc đáng bán. Những chiếc đầu tiên của ông "khá tệ". "Mười nghìn chiếc đầu tiên thì khó, sau đó dễ hơn một chút." Kỹ năng lên thì số bình đẹp cũng lên.
- Nhà văn John Irving bị điểm C trừ môn tiếng Anh, điểm SAT phần ngôn ngữ 475, phải học thêm một năm trung học. Thầy cô nghĩ ông lười hoặc chậm hiểu. Thật ra ông mắc chứng khó đọc nặng. Ông viết lại mọi thứ ("Tôi bắt đầu coi việc mình thiếu tài là chuyện nghiêm túc"), ghi danh sách từ mình hay viết sai, cho phép mình đọc lâu gấp hai, ba lần, đọc bằng ngón tay dò dòng. Viết lại là việc ông làm giỏi nhất. Sự chậm chạp thành lợi thế: ông tự tin vào sức bền để làm lại hết lần này tới lần khác.
- Will Smith: "Tôi chưa bao giờ thấy mình có tài đặc biệt. Chỗ tôi hơn người là tinh thần làm việc điên rồ, phát ốm." Ông nói nếu cùng chạy máy chạy bộ với ai đó, ông không sợ chết trên máy, và "tôi sẽ không để ai làm việc nhiều hơn mình". Ông phân biệt tài năng (tự nhiên có) với kỹ năng (có được nhờ hàng giờ "nện vào nghề").
Có mặt và quay lại ngày hôm sau
Bài kiểm tra máy chạy bộ Harvard (1940). 130 sinh viên năm hai chạy trên máy dốc và nhanh, tối đa năm phút. Trung bình khoảng bốn phút, có người chỉ một phút rưỡi. Bài này đo "sức bền và ý chí" sau khi đã tính tới thể lực. Bác sĩ tâm thần George Vaillant theo dõi những người này tới tuổi 60: liên lạc hai năm một lần, có hồ sơ thu nhập, sức khỏe, hôn nhân, lần khám tâm thần, việc dùng thuốc. Thời gian trên máy chạy ở tuổi 20 đoán được mức thích nghi tâm lý khi trưởng thành, kể cả khi đã tính thể lực. Chính Vaillant làm sống lại nghiên cứu này, nghiên cứu liên tục dài nhất về sự phát triển con người; ông đã ngoài 80 và đang viết cuốn thứ tư về nó. Ông nói mình không kiên trì nói chung: hay xem trộm đáp án ô chữ, để vợ sửa nhà. Nhưng ông bền chí với "quả bóng duy nhất" mình theo dõi, vì ông "mê mẩn" chuyện xem con người trưởng thành. Hồi học trường dự bị, ông cũng là người hít xà nhiều nhất trong đội nhảy sào, nhờ tập.
80% thành công là có mặt. Woody Allen nói chỉ cần viết xong vở kịch hay cuốn tiểu thuyết là bạn đã hơn phần lớn người khác, và "80% thành công trong đời là có mặt" (George H. W. Bush và Mario Cuomo cũng nhắc câu này). Duckworth đề xuất sửa bài máy chạy bộ: cho người tham gia hôm sau quay lại thử tiếp. Grit là quay lại vào ngày hôm sau, háo hức làm tốt hơn. Bỏ hẳn thì nỗ lực về số không: kỹ năng ngừng tăng và cũng ngừng được dùng. Khoảng 40% người mua máy tập tại nhà nói họ dùng ít hơn dự tính. Người ta bỏ sở thích, bỏ dự án ngay ở lần chững lại đầu tiên. Nỗ lực đều đặn trong thời gian dài là tất cả.
Bài học từ phép tính. Người có tài gấp đôi mà chăm bằng một nửa có thể đạt kỹ năng ngang người kia, nhưng làm ra ít hơn nhiều theo thời gian. Người nỗ lực có kỹ năng ngang người có tài vẫn làm được nhiều hơn. "Không có nỗ lực, tài năng chỉ là tiềm năng chưa thành. Không có nỗ lực, kỹ năng chỉ là điều bạn đã có thể làm mà không làm."
Câu hỏi thường gặp
Hai phương trình của Duckworth là gì?
Phương trình thứ nhất: tài năng nhân nỗ lực ra kỹ năng. Phương trình thứ hai: kỹ năng nhân nỗ lực ra thành tựu. Tài năng là tốc độ kỹ năng tăng khi bỏ công, còn thành tựu là điều xảy ra khi đem kỹ năng ra dùng. Nỗ lực có mặt hai lần nên được tính hai lần.
Sự tầm thường của xuất sắc nghĩa là gì?
Đó là kết luận của nhà xã hội học Dan Chambliss sau sáu năm theo các vận động viên bơi. Thành tích đỉnh cao là tổng của hàng chục kỹ năng nhỏ được luyện tới mức thành thói quen. Không có ma lực, chỉ có những việc bình thường được làm đều đặn và đúng cách.
Bài kiểm tra máy chạy bộ Harvard cho thấy gì?
Năm 1940, 130 sinh viên Harvard chạy trên máy dốc và nhanh, tối đa năm phút, để đo sức bền và ý chí. George Vaillant theo dõi họ tới tuổi 60. Duckworth đề xuất thêm một bước: cho họ quay lại thử tiếp hôm sau, vì grit là quay lại vào ngày hôm sau.
