Chương 8. Mục đích

Mục đích là ý định đóng góp cho người khác. Chương 8 của Grit kể chuyện ba người thợ xây và ba cách nuôi mục đích trong công việc.

Tóm tắt

Chương 8 của Grit là phần Duckworth nói về mục đích, nguồn thứ hai của đam mê trưởng thành. Những tấm gương về grit đều nhắc tới người khác: công sức đáng bỏ ra vì nó giúp ích cho ai đó, và mục đích có thể được nuôi lớn.

Ý chính

• Mục đích là ý định đóng góp cho phúc lợi của người khác.
• Cùng một công việc có thể là việc làm, sự nghiệp hay tiếng gọi.
• Động cơ vì mình và vì người có thể đi cùng nhau.
• Một tấm gương sống có mục đích giúp ta tìm ra mục đích riêng.

Áp dụng ngay hôm nay

Viết một câu nối việc bạn làm hôm nay với một người cụ thể được lợi từ nó.

Mục đích là gì

Định nghĩa. Mục đích là ý định đóng góp cho phúc lợi của người khác. Cùng với hứng thú, nó là nguồn thứ hai của đam mê trưởng thành. Với một số ít người, mục đích đến trước. Alex Scott mắc u nguyên bào thần kinh từ năm 1 tuổi. Lên 4, cô bé muốn mở quầy bán nước chanh "để giúp những bạn khác, như mọi người đã giúp con". Quầy đầu tiên quyên được 2.000 USD. Tới khi mất năm 8 tuổi, cô bé đã truyền cảm hứng cho hơn 1 triệu USD tiền quyên góp, và quỹ Alex's Lemonade Stand Foundation đã gây được hơn 100 triệu USD. Trình tự thường gặp, theo ba giai đoạn của Benjamin Bloom, là: hứng thú hướng về bản thân (những năm đầu), luyện tập có kỷ luật (những năm giữa), rồi hòa vào mục đích hướng tới người khác (những năm sau, "mục đích và ý nghĩa lớn hơn" của công việc).

Người có grit luôn nhắc tới người khác. Hỏi kỹ về mục đích, những tấm gương về grit đều nói tới người khác, cụ thể (trẻ em, khách hàng, học trò) hoặc trừu tượng (đất nước, khoa học, xã hội): công sức đáng bỏ ra vì nó giúp ích cho người khác. Jane Golden, họa sĩ tranh tường, phát hiện bệnh lupus ở cuối tuổi 20 và sống với đau mãn tính, điều hành Chương trình Nghệ thuật Tranh tường Philadelphia hơn 30 năm, làm sáu, bảy ngày mỗi tuần: "Mọi việc tôi làm đều trên tinh thần phục vụ... một mệnh lệnh đạo đức"; "Nghệ thuật cứu người". Nhà phê bình rượu vang Antonio Galloni, có cha mẹ mở cửa hàng thực phẩm và rượu, có sứ mệnh "giúp người ta hiểu vị giác của chính họ... làm sáng lên một triệu bóng đèn". Anh nói: "Tôi không phải bác sĩ phẫu thuật não... nhưng theo một cách nhỏ này, tôi sẽ làm thế giới tốt hơn."

Hai kiểu hạnh phúc. Aristotle phân biệt hạnh phúc eudaimonic (sống có ý nghĩa, hòa hợp với tinh thần bên trong) với hạnh phúc hedonic (khoái lạc). Cả hai đều có gốc tiến hóa: khoái lạc giúp sống sót (nguyên tắc khoái lạc của Freud), và gắn kết, hợp tác cũng giúp sống sót. Duckworth khảo sát 16.000 người trưởng thành ở Mỹ bằng Thang đo Grit, các câu về mục đích như "Việc tôi làm có ý nghĩa với xã hội", và sáu câu về khoái lạc như "cuộc sống tốt là cuộc sống sung sướng". Người có grit không phải tu sĩ cũng không phải kẻ hưởng lạc: mức tìm khoái lạc ở mọi mức grit đều vừa phải. Nhưng người có grit cao có điểm mục đích cao hơn nhiều.

Kẻ ác có grit. Có những kẻ ác có grit, như Stalin và Hitler, và mục đích có thể bị kẻ mị dân bóp méo. Nhưng "có thể có những kẻ ác có grit trên đời, song nghiên cứu của tôi cho thấy có nhiều người hùng có grit hơn". Hãy nghĩ lại những lúc bạn ở trạng thái tốt nhất: rất có thể khi đó bạn đang giúp ích cho người khác.

Công việc, sự nghiệp và tiếng gọi

Ba người thợ xây. Hỏi ba người thợ xây đang làm gì. Người thứ nhất: "Tôi đang xếp gạch" (công việc). Anh thứ hai đáp: "Tôi đang xây nhà thờ" (sự nghiệp). Người thứ ba: "Tôi đang xây ngôi nhà của Chúa" (tiếng gọi). Amy Wrzesniewski ở Yale thấy người đi làm chia gần đều ba nhóm: coi việc là công việc ("một điều cần thiết để sống"), là sự nghiệp ("bước đệm"), hoặc là tiếng gọi ("một trong những điều quan trọng nhất đời tôi"). Duckworth thấy nhóm có tiếng gọi là thiểu số và họ có grit cao hơn. Họ nói "công việc của tôi làm thế giới tốt hơn", hài lòng nhất, và nghỉ làm ít hơn ít nhất một phần ba. Trong 982 nhân viên sở thú (80% có bằng đại học, lương trung bình 25.000 USD), những người coi nghề là tiếng gọi thấy có mục đích, chịu ở lại không lương chăm con vật ốm, và thấy đó là bổn phận đạo đức. Thập niên 1970, Studs Terkel phỏng vấn hơn 100 người lao động và thấy người ta muốn "ý nghĩa hằng ngày cũng như bánh mì hằng ngày". Nora Watson, 28 tuổi, biên tập viên, mỗi ngày làm việc thật chừng hai giờ. Còn người thu gom rác Roy Schmidt thấy việc mình "có ý nghĩa với xã hội", và kể chuyện một lãnh chúa Pháp quét đường Paris thật sạch. Wrzesniewski nói tiếng gọi không gắn với chức danh: thư ký cũng chia đều ba nhóm. Bạn có thể đi từ công việc tới sự nghiệp tới tiếng gọi mà không đổi nghề. Tiếng gọi không phải "một thứ màu nhiệm... chờ được tìm ra", mà thay đổi được: hãy hỏi công việc của mình nối với người khác thế nào, với bức tranh lớn, với giá trị của mình thế nào.

Joe Leader và Michael Baime. Joe Leader là phó chủ tịch cấp cao của hệ thống tàu điện New York, kỹ sư trưởng tàu điện ngầm, phụ trách mạng lưới 1,7 tỷ lượt đi mỗi năm và 469 nhà ga. Ông vào nghề để trả nợ học phí. Hứng thú đến trước (bộ cách điện của đường ray thứ ba, những bản vẽ kỹ thuật ông xem ở tiệm giặt), rồi tới sự nghiệp, rồi trong vòng một năm ông thấy mình đang đóng góp cho xã hội. Về sau, làm quản lý dự án với những công trình dùng được 30 năm, ông thấy đó là tiếng gọi. Bác sĩ nội khoa Michael Baime ở Đại học Pennsylvania hồi nhỏ có một trải nghiệm như thiền khi ngắm trời, rồi đọc Alan Watts. Ông vào trường y theo lời khuyên của một thầy giáo ("Em sẽ giúp được nhiều người hơn nếu làm bác sĩ"). Ông nhận ra bệnh nhân cần chánh niệm, mở lớp thiền năm 1992, đã dạy 15.000 người, nay làm việc này toàn thời gian: "Tôi có một tiếng gọi." Quá trình này mất nhiều năm, đừng bỏ sau một hai năm.

Câu chuyện của Duckworth. Năm 21 tuổi, bà biết tới Summerbridge, chương trình học hè cho học sinh cấp hai có hoàn cảnh khó khăn. Cùng Philip King, bà mở một Summerbridge ở Cambridge mà không có tiền hay kinh nghiệm ("chúng tôi có mục đích"): gõ cửa xin tài trợ, ngồi chờ hàng giờ ở văn phòng người ta. Chương trình mở hai tuần sau khi bà tốt nghiệp, với bảy giáo viên là học sinh và sinh viên dạy 30 em lớp 5. Nay nó là Breakthrough Greater Boston, đã có hơn 1.000 giáo viên. Cha bà phản đối: "Chúng nó có phải người nhà đâu!" Mục tiêu cao nhất của bà, rõ dần vào tuổi 30, là "Dùng khoa học tâm lý để giúp trẻ em phát triển". Dòng thời gian: hứng thú ở tuổi thiếu niên, mục đích ở tuổi 20, chuyên môn ở tuổi 30.

Vì mình và vì người

Vì mình và vì người có đi cùng nhau được không? Adam Grant ở Wharton thấy động cơ vì mình và động cơ vì người là hai thứ độc lập, không phải hai đầu của một trục. Lính cứu hỏa chỉ có động cơ vì người làm thêm giờ ít hơn; người có cả động cơ vì người lẫn hứng thú tự thân làm thêm giờ nhiều hơn 50% mỗi tuần. 140 nhân viên gọi điện gây quỹ cũng vậy: chỉ khi có cả hai động cơ họ mới gọi nhiều cuộc hơn và quyên nhiều tiền hơn. David Yeager và Matt Bundick phỏng vấn khoảng 100 thiếu niên: những em nêu cả lý do vì mình và vì người thấy việc học có ý nghĩa hơn sau hai năm.

Aurora và Franco Fonte. Hai người điều hành một công ty dịch vụ tòa nhà ở Úc, 2.500 nhân viên, doanh thu hơn 130 triệu USD. Mới cưới, họ không có tiền, muốn mở nhà hàng, nên đi dọn dẹp trung tâm thương mại để trả hóa đơn. Họ làm 80 giờ mỗi tuần, có khi địu con trước ngực. "Không phải chuyện lau dọn... mà là xây dựng một thứ gì đó... những con người tuyệt vời chúng tôi tuyển dụng."

Mục đích bắt nguồn từ đâu

Mục đích bắt nguồn từ đâu. Bill Damon ở Stanford nêu bốn bước: một tia hứng thú; quan sát một tấm gương sống có mục đích (ông chưa từng thấy mục đích phát triển mà thiếu tấm gương); phát hiện ra một vấn đề cần giải quyết, qua mất mát của bản thân hay nghịch cảnh của người khác; và phát hiện thứ hai: "chính tôi có thể tạo ra khác biệt", tin rằng công sức mình không uổng. Mục đích là câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi "Bạn làm việc này để làm gì?"

Kat Cole: từ nghèo khó tới mục đích. Mẹ của Kat, bà Jo, bỏ người chồng nghiện rượu, làm ba việc một lúc và vẫn hào phóng cho người khác. Kat đi làm từ năm 15 tuổi, 18 tuổi làm phục vụ ở Hooters, rồi đi mở chi nhánh Hooters ở Úc, Mexico City, Bahamas, Argentina. Cô làm trưởng phòng năm 22 tuổi, phó chủ tịch năm 26 tuổi, góp phần đưa Hooters lên hơn 400 điểm ở 28 nước, rồi được Cinnabon tuyển làm chủ tịch năm 32 tuổi; trong bốn năm doanh số vượt 1 tỷ USD. Khi Duckworth gặp cô, Kat 35 tuổi và vẫn là chủ tịch Cinnabon. Thói quen nhảy vào giúp, như vào bếp nấu khi đầu bếp nghỉ, pha trộn cả động cơ vì mình lẫn vì người. Triết lý của cô: giúp từng người thấy điều có thể, rồi giúp các nhóm, các công ty, các thương hiệu, các cộng đồng. Blog của cô tên "Thấy điều có thể, và giúp người khác làm được như vậy".

Ba cách nuôi mục đích.

• Của Yeager: nghĩ xem việc bạn đang làm hay đang học có thể đóng góp cho xã hội thế nào ("Thế giới có thể tốt hơn ra sao?", rồi nối với bài vở). Trong các thí nghiệm, chỉ chưa tới một tiết học, học sinh tăng gấp đôi thời gian ôn thi, kiên trì với bài toán tẻ nhạt thay vì xem video, và được điểm toán, khoa học cao hơn.

• Của Wrzesniewski, "tự thiết kế lại công việc" (job crafting): điều chỉnh nhiệm vụ, các mối quan hệ và cách nhìn trong công việc hiện tại để nối với giá trị của mình. Trong một buổi hội thảo ở Google với nhân viên bán hàng, marketing, tài chính, vận hành, kế toán, sau sáu tuần quản lý và đồng nghiệp đánh giá những người tham gia vui hơn và làm tốt hơn.

• Của Damon: tìm cảm hứng từ một tấm gương sống có mục đích, và viết câu trả lời cho những câu như "Hãy hình dung mình mười lăm năm nữa. Điều gì sẽ quan trọng nhất với bạn?" và "Cuộc đời của ai khiến bạn muốn thành người tốt hơn?" Câu trả lời của Duckworth là mẹ bà: người mời cả người lạ về ăn Lễ Tạ ơn, đem cho quà sinh nhật của chính mình và cả thú nhồi bông của em gái bà, vì "có những đứa trẻ cần chúng hơn".

Câu hỏi thường gặp

Mục đích trong Grit là gì?

Mục đích là ý định đóng góp cho phúc lợi của người khác. Cùng với hứng thú, nó là nguồn thứ hai của đam mê trưởng thành. Khi được hỏi kỹ, những tấm gương về grit đều nói tới người khác, cụ thể như học trò, khách hàng hay trừu tượng như xã hội.

Câu chuyện ba người thợ xây nói gì?

Hỏi ba người thợ xây đang làm gì. Người thứ nhất nói đang xếp gạch, đó là công việc. Người thứ hai nói đang xây nhà thờ, đó là sự nghiệp. Người thứ ba nói đang xây ngôi nhà của Chúa, đó là tiếng gọi. Amy Wrzesniewski thấy người đi làm chia gần đều ba nhóm.

Làm sao nuôi mục đích trong công việc?

Sách nêu ba cách. Nghĩ xem việc mình làm đóng góp cho xã hội thế nào. Tự thiết kế lại công việc bằng cách điều chỉnh nhiệm vụ, các mối quan hệ và cách nhìn. Tìm cảm hứng từ một tấm gương sống có mục đích và viết ra mình muốn được nhớ tới thế nào.