Không phải chọn giữa ủng hộ và đòi hỏi. Chương 10 của Grit nói về nuôi dạy khôn ngoan, làm gương và vai trò của người dìu dắt.
Tóm tắt
Chương 10 của Grit là phần Duckworth bàn cách nuôi grit ở người mình thương. Bà cho rằng không phải chọn giữa nghiêm khắc và ấm áp: nuôi dạy khôn ngoan là vừa ủng hộ vừa đòi hỏi, và trẻ noi theo cha mẹ khi được tôn trọng.
Ý chính
- Nuôi dạy khôn ngoan vừa ủng hộ vừa đòi hỏi.
- Trẻ noi theo giá trị của cha mẹ khi được yêu thương, tôn trọng.
- Làm gương quan trọng hơn lời nói.
- Mọi người lớn đều có thể dìu dắt người trẻ.
Áp dụng ngay hôm nay
Chọn một điều bạn muốn người trẻ quanh mình học, và làm gương điều đó trước mặt họ trong tuần này.
Hai thuyết dân gian
Hai thuyết dân gian. Ngày nào Duckworth cũng được hỏi cách khuyến khích grit ở người mình thương. Chữ "parenting" (nuôi dạy) bắt nguồn từ tiếng Latin, nghĩa là "đưa ra, sinh ra", và áp dụng cho cả huấn luyện viên, sếp, thầy cô. Có hai thuyết dân gian. Thuyết thứ nhất: grit được rèn qua nghịch cảnh và sự nghiêm khắc (diễn giải ý Nietzsche). Cẩm nang năm 1928 "Psychological Care of Infant and Child" của John Watson khuyên đừng ôm hôn con, buổi sáng bắt tay con, để con tự xoay xở từ khi mới sinh, luân phiên người chăm sóc. Thuyết thứ hai: grit nở hoa từ sự ủng hộ vô điều kiện và tự do, kiểu nuôi dạy dễ dãi "lấy trẻ làm trung tâm". Cả hai đều giả định ủng hộ và đòi hỏi là hai đầu của một trục. Chưa có nghiên cứu nào về nuôi dạy con và grit, nhưng là mẹ của hai cô con gái tuổi teen, bà vẫn phải quyết định, nên bà xem xét các trường hợp cho từng phe.
Steve Young và Francesca Martinez
Steve Young. Tiền vệ ném bóng của đội 49ers, hai lần là cầu thủ xuất sắc nhất NFL, cầu thủ xuất sắc nhất Super Bowl XXIX với kỷ lục sáu đường chuyền ghi điểm, và khi giải nghệ là tiền vệ có chỉ số cao nhất lịch sử NFL. Young lớn lên trong một gia đình Mormon nghiêm khắc. Vào Đại học BYU, anh là tiền vệ dự bị thứ tám, ở trong "đội thịt băm" chuyên làm bia tập, và muốn về nhà. Cha anh, có biệt danh "Grit", nói: "Con có thể bỏ... nhưng không được về nhà." Steve ở lại, ném hơn 10.000 đường bóng xoáy vào lưới trong hai tháng, lên vị trí số 2 năm thứ hai, đá chính năm thứ ba, và năm cuối đoạt giải Davey O'Brien. Trước đó, năm 13 tuổi, anh cả mùa bóng chày không đánh trúng cú nào; cha bắt anh quay lại tập giữa mưa tuyết; năm cuối trung học anh đạt tỷ lệ đánh trúng 0,384. Anh ngồi dự bị bốn năm sau Joe Montana và không xin chuyển đội ("Chịu đựng tới cùng, Steve").
Nghiêm mà ấm. Nhưng cha mẹ anh, Sherry và LeGrande "Grit" Young, cũng rất ấm áp. Họ chỉ mới rời nông trại một thế hệ (10 tuổi đã đi hái anh đào, làm việc vặt). Họ dạy "làm xong việc mình bắt đầu" và giữ cam kết đi tập. Bà Sherry từng lao ra sân đối chất với một cầu thủ đội bạn sau một pha kéo cổ. Tầng hầm nhà họ là chỗ tụ tập của lũ trẻ. Ông Grit cuối tuần nào cũng bay về xem con thi đấu; có một đêm sương mù đi xem Montana thi đấu, ông phải thuê xe, bay ba chặng rồi lái nốt về Greenwich. Khi Steve lớp 2 lo âu vì xa nhà, không chịu tới trường và không dám ngủ lại nhà bạn, họ lắng nghe và hỏi han, và bà Sherry ngồi trong lớp với con nhiều tuần. Steve nói việc cha từ chối cho anh về nhà "là một hành động yêu thương... cứng rắn, nhưng yêu thương", vì "bố hiểu tôi". Tình yêu cứng rắn phải có "sự vô vị kỷ bên dưới"; trẻ con ngửi ra ngay khi đó là chuyện cha mẹ muốn kiểm soát.
Francesca Martinez. Diễn viên hài người Anh, bị bại não (cô thích chữ "lắc lư" hơn), tác giả một cuốn hồi ký có nhan đề tự trào về chữ "bình thường". Cha mẹ cô, Tina và Alex, cho cô bỏ học năm 16 tuổi để đi diễn, ủng hộ cô dù chuyên viên hướng nghiệp gợi ý cô học "máy tính". Em trai cô, Raoul, cũng bỏ học để học việc với một họa sĩ vẽ chân dung. Ông Alex nói: khi làm điều mình muốn, nó thành tiếng gọi nghề nghiệp. Bà Tina nói: trẻ con mang sẵn hạt giống số phận như cây cối, chỉ cần đúng đất. Nhưng ông Alex cũng nói mình "dị ứng với trẻ hư": luật lệ rõ ràng, nhà không có tivi, bắt tập vật lý trị liệu mỗi ngày dù nhiều năm cãi nhau đóng sầm cửa, và làm gương việc làm cho xong ("chưa viết xong cái gì thì chưa phải nhà văn"). Francesca nói: kiên trì đến từ niềm tin, niềm tin đến từ cảm giác mình có giá trị, và cảm giác đó đến từ cách người khác đối xử với ta.
Ủng hộ và đòi hỏi
Mô thức thứ nhất: không phải chọn giữa ủng hộ và đòi hỏi. Bà nêu những phỏng đoán khớp với hàng chục năm nghiên cứu về nuôi dạy con và với nghiên cứu của Bloom. Hãy làm cả hai. Nhà tâm lý học dùng hai trục, đòi hỏi hay không đòi hỏi, ủng hộ hay không ủng hộ, cho ra bốn kiểu:
- Nuôi dạy có thẩm quyền, bà gọi là "nuôi dạy khôn ngoan": cao ở cả hai trục; có yêu thương, giới hạn và khoảng tự do; uy quyền đến từ hiểu biết chứ không từ quyền lực.
- Độc đoán: đòi hỏi mà không ủng hộ (kiểu Watson).
- Dễ dãi: ủng hộ mà không đòi hỏi.
- Bỏ mặc: không có cả hai, rất độc hại.
Đề nghị của Steinberg. Năm 2001, trong bài phát biểu nhậm chức chủ tịch hội, Larry Steinberg đề nghị tạm ngừng nghiên cứu về kiểu nuôi dạy, vì bằng chứng nghiêng hẳn về nuôi dạy khôn ngoan. Một nghiên cứu trên khoảng 10.000 thiếu niên Mỹ: cha mẹ ấm áp, tôn trọng và đòi hỏi thì con điểm cao hơn, tự lập hơn, ít lo âu và trầm cảm hơn, ít phạm pháp hơn. Kết quả đúng với mọi giới tính, sắc tộc, tầng lớp, tình trạng hôn nhân của cha mẹ, gần như mọi quốc gia được nghiên cứu, và lợi ích kéo dài hơn mười năm. Cái tính là thông điệp đứa trẻ nhận được, chứ thông điệp cha mẹ định gửi thì chưa đủ. Đừng phán xét một phụ huynh ở quầy ngũ cốc trong siêu thị. Luật không tivi hay không chửi thề không hẳn là ép buộc, và cho con bỏ học không hẳn là dễ dãi.
Bảng kiểm của Nancy Darling. Con bạn có đồng ý với những câu này không?
- Ủng hộ, ấm áp: con có thể trông cậy cha mẹ giúp; cha mẹ dành thời gian chỉ để trò chuyện với con; cả nhà cùng làm việc vui. Chấm ngược: cha mẹ không thích nghe chuyện buồn của con; cha mẹ hầu như không khen con.
- Ủng hộ, tôn trọng: con có quyền có quan điểm riêng; cha mẹ tôn trọng sự riêng tư của con; con được nhiều tự do. Chấm ngược: ý cha mẹ là đúng và không được cãi; cha mẹ quyết định hầu hết mọi chuyện của con.
- Đòi hỏi: cha mẹ mong con theo luật nhà; chỉ ra chỗ con có thể làm tốt hơn; mong con cố hết sức cả khi khó. Chấm ngược: cha mẹ để con lách luật; cha mẹ không phạt khi con làm sai.
Con noi theo, không chỉ bắt chước
Mô thức thứ hai: con noi theo, không chỉ bắt chước. Trong nghiên cứu búp bê Bobo ở Stanford theo kiểu của Bandura, trẻ mẫu giáo bắt chước gần y hệt hành vi hung hăng của người lớn. Đó là bắt chước. Trẻ lớn hơn, có cha mẹ yêu thương, tôn trọng và đòi hỏi, thì kính trọng và nhận lấy giá trị, sở thích của cha mẹ. Cha của Steve Young từng chơi bóng bầu dục ở BYU; Francesca và cha cùng mê viết. Bloom thấy cha mẹ của những người đẳng cấp thế giới làm gương về đạo đức làm việc (làm trước, chơi sau, có mục tiêu xa) và chia sẻ sở thích của mình với con: nhà chơi piano đưa con đi học piano, nhà chơi tennis đưa con ra sân tennis. Lưu ý: không phải cha mẹ khôn ngoan nào cũng làm gương về grit. Hãy tự hỏi: mình có bao nhiêu đam mê và kiên trì với mục tiêu của chính mình, và cách mình nuôi dạy có khiến con muốn noi theo không?
Những người dìu dắt khác
Ngoài cha mẹ. Mọi người lớn đều có thể làm "cha mẹ" cho người trẻ qua việc dìu dắt. Tobi Lutke, người sáng lập Shopify, bỏ trung học ở Đức năm 16 tuổi, học việc với lập trình viên Jurgen. Jurgen trả lại những bản in mã của anh chi chít vết bút đỏ, dạy anh "đừng để cái tôi rối vào mã", và cố tình đẩy anh vào thử thách, như cho anh đi một mình cài phần mềm ở General Motors. Nhà kinh tế học Ron Ferguson ở Harvard, cùng Quỹ Gates, nghiên cứu 1.892 lớp học: giáo viên đòi hỏi làm học sinh tiến bộ về học tập; giáo viên ủng hộ, tôn trọng làm học sinh vui hơn, cố gắng hơn, muốn học đại học hơn; giáo viên khôn ngoan làm được cả hai. Thí nghiệm "phản hồi khôn ngoan" của Yeager và Cohen: bài luận lớp 7 được chấm kèm một tờ giấy nhớ. Một nửa ghi "Thầy cho em những nhận xét này để em có phản hồi" (giả dược). Nửa kia ghi "... vì thầy có kỳ vọng rất cao và thầy biết em đạt được". Khoảng 40% nhóm thứ nhất sửa bài, so với 80% nhóm thứ hai; lặp lại thí nghiệm thì nhóm thứ hai sửa nhiều gấp đôi.
Cody Coleman. Cody học ngành kỹ thuật điện và khoa học máy tính ở MIT với điểm gần như tuyệt đối, sắp học tiến sĩ ở Stanford. Cậu sinh ra trong một trại giam ở New Jersey (mẹ cậu đang thụ án), được bà ngoại nuôi, sống nghèo, phải học lớp tiếng Anh phụ đạo. Bước ngoặt đến khi người anh hơn cậu nhiều tuổi hỏi cậu muốn học đại học ở đâu ("Sao không?... thử thì có mất gì"). "Công tắc bật từ 'Cố làm gì?' sang 'Sao lại không?'" Cậu được toàn điểm A và nhắm MIT. Cô giáo dạy toán Chantel Smith gần như nhận cậu làm con: dạy lái xe, lập quỹ mua đồ cho ký túc xá, sắm áo ấm, đón về nhà ăn lễ. Ở MIT cậu có cả một "hệ sinh thái hỗ trợ". Sứ mệnh của cậu là dùng khoa học máy tính và học máy để giúp ích cho xã hội. Cody nói: "Bạn không cần làm cha mẹ mới tạo ra khác biệt trong đời ai đó." Thêm một điều: nghiên cứu của Maier cho thấy chính việc tìm được lối thoát khỏi đau khổ mới làm ta mạnh lên.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi dạy khôn ngoan là gì?
Nuôi dạy khôn ngoan, hay nuôi dạy có thẩm quyền, là cao ở cả hai trục ủng hộ và đòi hỏi. Cha mẹ có yêu thương, đặt giới hạn rõ và cho con khoảng tự do. Ba kiểu còn lại là độc đoán, dễ dãi và bỏ mặc, trong đó bỏ mặc là tệ nhất.
Câu chuyện Steve Young dạy gì về nuôi dạy?
Steve Young là tiền vệ dự bị thứ tám ở BYU và muốn về nhà. Cha anh nói anh có thể bỏ, nhưng không được về nhà. Anh ở lại, luyện hơn 10.000 đường chuyền trong hai tháng và về sau thành ngôi sao NFL. Cha mẹ anh nghiêm khắc nhưng cũng rất ấm áp.
Người ngoài gia đình giúp nuôi grit thế nào?
Duckworth cho rằng mọi người lớn đều có thể làm cha mẹ cho người trẻ qua việc dìu dắt. Tobi Lutke, người sáng lập Shopify, được một lập trình viên kèm cặp nghiêm khắc mà tận tâm. Cody Coleman thay đổi nhờ người anh và cô giáo dạy toán Chantel Smith.
