Chương 6 Mindset: bị từ chối thì trả thù hay tha thứ, vì sao tình yêu cần nỗ lực, người kia không phải kẻ thù, tình bạn, nhút nhát và bắt nạt.
Tóm tắt
Chương 6 là chương Dweck đưa hai kiểu tư duy vào tình yêu, tình bạn và quan hệ với người khác. Tư duy cố định tin mối quan hệ đúng thì không cần cố và coi vấn đề là do tính cách xấu. Tư duy phát triển tin cả hai người và mối quan hệ đều lớn lên được nhờ giao tiếp và nỗ lực.
Ý chính
- Bị từ chối, tư duy cố định muốn trả thù, tư duy phát triển muốn hiểu và tha thứ.
- Mối quan hệ nào cũng cần nỗ lực liên tục.
- Vấn đề trong quan hệ thường là chuyện giao tiếp, ít khi là tính cách.
- Bắt nạt là phán xét, và trường học đổi được nó.
Áp dụng ngay hôm nay
Lần tới khi định trách người thân, hỏi họ một câu để hiểu thay vì đoán ý.
Bị từ chối: trả thù hay tha thứ
Hơn một trăm câu chuyện. Dweck nhờ hơn một trăm người kể về một lần bị từ chối nặng nề. Lydia sống hạnh phúc với Jack hai năm ở New York cho tới khi anh để lại mảnh giấy không ký tên, bảo cô đừng tìm anh.
Hai cách phản ứng. Người thuộc cả hai kiểu tư duy đều có chuyện như vậy, nhưng phản ứng khác nhau. Người tư duy cố định thấy mình bị đóng dấu vĩnh viễn là không đáng được yêu, và mục tiêu số một là trả thù. Người tư duy phát triển muốn hiểu, tha thứ và bước tiếp, và rút ra bài học về giao tiếp. Một phụ nữ nói: chúc anh ấy may mắn, và chúc tôi may mắn.
Nicole Contos. Nicole Contos bị bỏ rơi ngay tại lễ cưới. Cô thay một chiếc váy đen nhỏ và nhảy một mình theo bài "I Will Survive" ở tiệc cưới. Cô nói về nỗi đau nhưng không bao giờ dùng chữ nhục, nhờ vậy cô nhận được sự nâng đỡ của người thân, và về sau cưới một người đàn ông tốt.
Quan hệ thì khác
Kỹ năng hay phản ứng hóa học. Benjamin Bloom muốn nghiên cứu người có khiếu giao tiếp nhưng không tìm ra thước đo chung. Ta gọi người giỏi giao tiếp là duyên dáng, nói các cặp đôi có phản ứng hóa học, thay vì gọi đó là kỹ năng. Tư duy giải thích vì sao người ta không học hay không dùng kỹ năng trong quan hệ.
Ba kiểu tư duy cố định trong tình yêu. Trong quan hệ, bạn có thể tin phẩm chất của mình cố định, của người kia cố định, và chính mối quan hệ cố định, có duyên hoặc không. Lý tưởng của tư duy cố định là hợp nhau ngay, hoàn hảo và mãi mãi.
Phải cố thì không phải định mệnh
Charlene và Max. Charlene và nghệ sĩ cello Max yêu nhau say đắm. Rồi những lúc tâm trạng thất thường, anh đòi được để yên, còn cô thấy mình bị gạt ra. Bạn bè khuyên hai người cùng sửa, nhưng cả hai tin mối quan hệ đúng thì không cần cố, nên họ chia tay.
Giới chuyên môn nói khác. Nhà trị liệu Aaron Beck gọi niềm tin "phải cố thì có gì đó sai nghiêm trọng" là một trong những niềm tin tai hại nhất. John Gottman nói cuộc hôn nhân nào cũng cần nỗ lực liên tục để chống lại những lực kéo hai người ra xa.
Đừng đoán ý. Lucy tưởng chữ mất cân bằng của Tom nghĩa là anh bớt gắn bó, trong khi anh muốn nói tinh chỉnh để lên mức cao hơn, như khi lên dây đàn. Chồng tương lai của Dweck từng nói anh cần thêm chỗ, ý là bà xích qua trên ghế sofa. Hãy hỏi.
Quyền và bổn phận. Raymond Knee thấy các cặp tư duy cố định thấy bị đe dọa ngay cả khi bàn về khác biệt nhỏ. Janet vui vẻ nấu bữa tân gia cho Phil, nhưng anh cư xử như khách, nên cô cũng cư xử như khách. Sau đó họ tập thói quen bàn với nhau thay vì mặc định. Một mối quan hệ không cần cố khó mà bền, nên Dweck viết lại câu kết cổ tích: họ cùng vun đắp hạnh phúc mãi mãi.
Vấn đề là do tính cách xấu
Đổ cho tính cách. Người tư duy cố định đổ xung đột cho tính cách, thường là của người kia, thấy giận và khinh, và coi vấn đề là không thể giải. Người tư duy phát triển thấy được khiếm khuyết mà vẫn trân trọng mối quan hệ.
Penelope. Penelope liên tục tìm được người đàn ông tốt rồi bỏ họ vì những chuyện sửa được: món quà sinh nhật quê mùa, cách nói chuyện điện thoại, xem tivi nhiều. Daniel Wile nói chọn bạn đời là chọn một bộ vấn đề. Dweck thì nói thẳng với người yêu rằng bà muốn món quà sinh nhật có suy nghĩ, và ông không bao giờ làm bà thất vọng.
Ted và Karen. Ted và Karen hút nhau vì khác nhau: cô hồn nhiên, anh vững như đá. Rồi họ coi nhau là kẻ vô trách nhiệm và kẻ độc đoán. Họ được cứu khi thay nhãn dán bằng hành động giúp nhau. Thấy nhà bừa bộn lúc Karen quá bận, Ted tự hỏi việc chín chắn nên làm là gì, rồi bắt tay dọn dẹp. Beck nói ý nghĩ người kia không đổi được gần như luôn sai.
Đổi được và sẽ đổi. Theo sách, sau những lời nói dối của Bill Clinton, Hillary phải quyết định ông không đáng tin vĩnh viễn hay cần được giúp. Có khả năng đổi chưa có nghĩa sẽ đổi: người kia phải muốn, cam kết và hành động. Hai người dành một ngày mỗi tuần trong một năm để đi tư vấn, và bà chỉ tha thứ được cho một người bà thấy đang vật lộn để lớn lên.
Người kia là kẻ thù
Maurice. Trong quan hệ, đổ lỗi cho người kia rất dễ. Tư duy cố định chỉ cho phép đổ lỗi cho tính cách của mình hoặc của người kia. Dweck và chồng bịa ra nhân vật Maurice để gánh lỗi.
Người mẹ. Mẹ Dweck không thương bà. Bà từng đối phó bằng trách móc và cay đắng, rồi nhận ra mình làm chủ một nửa mối quan hệ và có thể làm người con thương mẹ dù thế nào. Ba năm sau, mẹ bà thừa nhận đã không thương các con và giờ mới hiểu thương là gì. Hai mẹ con gần nhau hơn suốt hai mươi lăm năm. Sau cơn đột quỵ, khi bác sĩ dự đoán bà có thể không nói được nữa, mẹ bà nói: "Carol, mẹ thích bộ đồ con mặc."
Ai giỏi hơn. Martin, người được kính trọng trong ngành, hờn dỗi khi nhân viên khách sạn và tài xế taxi chiều chuộng Susan. Cynthia, nhà khoa học giỏi mọi thứ, lấn vào lĩnh vực của chồng và làm lu mờ họ, và cả hai người chồng đều bỏ đi.
Cùng lớn lên trong quan hệ
James và Laura. James không bao giờ để bụng những lúc Laura la hét hay dỗi, anh làm cô bình tĩnh và nói chuyện cho ra lẽ. Dần dần cô bỏ được thói quen ấy. Khi đã tin nhau, cô giúp anh lên kế hoạch cho công ty, còn anh khuyến khích cô viết bản nháp cuốn sách thiếu nhi.
Ý nghĩa của hôn nhân. Dweck viết ý nghĩa của hôn nhân là khuyến khích sự phát triển của nhau, tức là giúp người kia đạt mục tiêu của chính họ, chứ không nhào nặn người kia theo ý mình.
Tình bạn
Bạn bè nâng nhau lên. Bạn bè vừa khuyến khích nhau lớn lên vừa công nhận nhau. Sheri Levy thấy các cậu thiếu niên tư duy cố định được tăng lòng tự trọng khi tán thành định kiến rằng con gái kém toán hơn. Các cậu tư duy phát triển ít tán thành hơn và không được tăng gì.
Người làm mình thấy tệ. Một người bạn khôn ngoan của Dweck chấp nhận bạn có khuyết điểm, nhưng không chấp nhận người làm cô thấy tệ về chính mình. Những người đó nâng mình lên bằng cách hạ người khác xuống. Phép thử của tình bạn: khi có chuyện vui, bạn kể được với ai? Thành công của bạn, nhiều hơn thất bại, mới đe dọa người có lòng tự trọng dựa vào việc hơn người.
Sự nhút nhát
Nhút nhát và tư duy. Jennifer Beer quay phim từng cặp người lạ làm quen. Người tư duy cố định nhút nhát hơn, và sự nhút nhát chỉ làm hỏng cuộc trò chuyện của họ. Người nhút nhát tư duy phát triển cũng lo trong năm phút đầu, rồi trò chuyện khéo léo và dễ mến như người không nhút nhát. Họ coi việc gặp người mới là một thử thách.
George. George muốn tỏ ra lạnh lùng nên đông cứng trước cô đồng nghiệp Jean, rồi buột miệng rằng cô ngồi hay không cũng chẳng sao với anh. Trị liệu giúp anh chuyển từ lo bị đánh giá sang lo xây một mối quan hệ. Anh xin lỗi, mời cô đi ăn trưa, và cô dễ tính hơn nhiều so với anh sợ.
Kẻ bắt nạt và nạn nhân
Bắt nạt là phán xét. Trẻ bị bắt nạt vì nhút nhát, vì ngoại hình, vì xuất thân, vì quá giỏi hay không đủ giỏi. Bắt nạt là phán xét ai đáng giá hơn, và kẻ bắt nạt được tăng lòng tự trọng và địa vị. Sách nhắc tới vụ xả súng ở trường Columbine, nơi hai kẻ gây án từng bị bắt nạt nhiều năm.
Trả thù hay giúp đỡ. Học sinh lớp tám được nhờ tưởng tượng bị chế giễu công khai mỗi ngày. Học sinh tư duy cố định coi đó là chuyện cá nhân và muốn trả thù. Học sinh tư duy phát triển coi đó là vấn đề của kẻ bắt nạt, như chuyện ở nhà hay nhu cầu thấy mình hơn người, và muốn nói chuyện, rồi tha thứ và giúp họ tốt lên. Brooks Brown, bị bắt nạt từ lớp ba, tin người ta đổi được và lập một trang web giúp trẻ bị bắt nạt khước từ bạo lực.
Trường học phải đổi. Bị bắt nạt lâu ngày mà người xung quanh đứng nhìn có thể gieo tư duy cố định vào nạn nhân: các em tin mình đáng bị như vậy. Chương trình của Stan Davis, dựa trên công trình của Dan Olweus ở Na Uy, thay đổi kẻ bắt nạt, nâng đỡ nạn nhân và trao quyền cho người đứng xem. Bắt nạt thể chất giảm 93% và trêu chọc giảm 53% trong vài năm. Davis kỷ luật nhất quán nhưng không bao giờ chê tính cách kẻ bắt nạt, và khen nỗ lực của các em.
Nuôi tư duy phát triển
Việc làm cho chương này. Nhìn lại lần bị từ chối tệ nhất bằng tư duy phát triển: mình học được gì, mình có tha thứ và buông cay đắng được không. Bỏ lý tưởng hợp nhau hoàn hảo mà không cần cố, để người kia nói ra khác biệt, lắng nghe và bàn bạc kiên nhẫn. Nếu hay đổ lỗi, hãy tạo một Maurice của riêng mình. Nếu nhút nhát, nhớ rằng kỹ năng giao tiếp tiến bộ được, và mỗi lần gặp người là để học và để vui.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 6 của Mindset (Carol S. Dweck, bản cập nhật, ebook đọc trên Libby), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Các nghiên cứu về trầm cảm, sức khỏe và ăn kiêng là phần tác giả dẫn lại, không phải lời khuyên y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Dweck nói tình yêu cần nỗ lực?
Người tư duy cố định tin mối quan hệ đúng thì tự nhiên hợp, không cần cố. Dweck dẫn Aaron Beck gọi niềm tin này là một trong những niềm tin tai hại nhất, và John Gottman nói hôn nhân nào cũng cần nỗ lực liên tục chống lại những lực kéo hai người ra xa.
Người tư duy cố định phản ứng thế nào khi bị từ chối?
Trong khảo sát hơn một trăm người, người tư duy cố định thấy mình bị đóng dấu vĩnh viễn là không đáng được yêu, và mục tiêu số một là trả thù. Người tư duy phát triển cũng đau, nhưng muốn hiểu, tha thứ, rút bài học về giao tiếp rồi bước tiếp.
Tư duy liên quan gì tới bắt nạt?
Dweck viết bắt nạt là phán xét ai đáng giá hơn, và kẻ bắt nạt được tăng lòng tự trọng. Học sinh tư duy cố định bị chế giễu thì muốn trả thù, còn học sinh tư duy phát triển coi đó là vấn đề của kẻ bắt nạt. Chương trình của Stan Davis giảm bắt nạt thể chất 93%.