Chương 4 Simple Rules: bướm leo đồi, chín quy tắc của Tina Fey, nấm nhầy vẽ đường tàu Tokyo, nhiễm trùng ở trẻ và cách thương lượng ra quy tắc chung.
Tóm tắt
Chương 4 là chương hai tác giả chỉ ra quy tắc đơn giản đến từ đâu. Ngoài chọn lọc tự nhiên chậm và tốn kém, ta có bốn cách làm có chủ đích: rút từ kinh nghiệm bản thân, mượn kinh nghiệm người khác, chắt lọc bằng chứng khoa học, và thương lượng khi các bên có lợi ích khác nhau.
Ý chính
- Quy tắc tự rút ra thì được dùng nhiều hơn.
- Phép so sánh là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc.
- Bằng chứng tốt giúp gạt bỏ những dấu hiệu dễ gây lầm.
- Thương lượng quy tắc trước giúp người ta bớt chống đối.
Áp dụng ngay hôm nay
Nhìn lại ba lần một việc diễn ra tốt và ba lần nó diễn ra tệ, rồi viết ra điều khác biệt giữa hai nhóm thành một quy tắc ngắn.
Chọn lọc tự nhiên
Bướm leo đồi. Một loài bướm nhỏ ở Israel tìm bạn tình trên đỉnh đồi. Các nhà nghiên cứu đi bộ theo sau từng con và cắm cờ đánh dấu, rồi rút ra quy tắc: phần lớn thời gian bay lên dốc, bay về phía dốc cao nhất trong tầm nhìn, dừng ở đỉnh nhỏ nhưng rời đi nếu không gặp may, và thỉnh thoảng bay ngẫu nhiên để khỏi kẹt ở một đỉnh thấp. Những quy tắc này hình thành qua hàng trăm triệu thế hệ chọn lọc.
Quy tắc xã hội cũng tiến hóa. Friedrich Hayek cho rằng quy tắc xã hội tiến hóa tương tự, như những người đánh xe gặp nhau giữa đường dần thống nhất đi một bên. Giới hài độc thoại hiện nay có quy tắc không ăn cắp chuyện cười, với các điều lệ ai nghĩ ra ý tưởng gốc thì sở hữu chuyện cười.
Bốn cách làm có chủ đích. Quy tắc tiến hóa tự nhiên thường ngầm và khó bỏ khi đã hỏng, và quá trình tiến hóa chậm, tốn kém. Theo tác giả, con người có thể làm có chủ đích hơn bằng bốn cách: rút từ kinh nghiệm bản thân, mượn kinh nghiệm người khác, chắt lọc bằng chứng khoa học, và thương lượng khi các bên có lợi ích khác nhau.
Rút từ kinh nghiệm bản thân
Chín quy tắc của Tina Fey. Tina Fey rút ra chín quy tắc từ những năm làm với Lorne Michaels ở chương trình SNL, năm điều về cách làm việc với người rất sáng tạo. Ví dụ: khi tuyển người, hãy trộn dân học thuật Harvard với diễn viên ứng tác Chicago; và đừng bao giờ nói với người lập dị rằng họ lập dị.
Quy tắc tự đặt thì được dùng. Theo tác giả, quy tắc mình tự rút ra dễ hiểu, dễ nhận là của mình và được dùng nhiều hơn. Ở một công ty lớn, 45 kỹ sư thiết kế máy in bị cắt thời hạn từ bốn năm xuống chín tháng và liên tục bị gián đoạn. Sau khi thử nghiệm, họ đặt quy tắc: sáng thứ Ba, thứ Năm và thứ Sáu là giờ yên tĩnh. Hai phần ba báo năng suất cao hơn và máy in ra đúng hạn.
Mượn kinh nghiệm người khác
Netflix khởi đầu như Blockbuster trên mạng. Năm 1997, Reed Hastings bực vì khoản phạt trả trễ 40 đô la. Ban đầu Netflix chép quy tắc của Blockbuster như 4 đô la mỗi lần thuê và phạt trả trễ, giúp khách và nhà đầu tư dễ hiểu mô hình. Sau đó họ chuyển sang thuê bao tháng, không hạn trả. Theo tác giả, phép so sánh là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc.
Nấm nhầy vẽ đường tàu Tokyo. Các nhà khoa học Nhật đặt yến mạch trên mặt kính theo vị trí Tokyo và 36 thị trấn quanh đó, rồi để một loài nấm nhầy không có não lan ra. Mạng lưới nó tạo ra giống hệ thống đường sắt thật. Quy tắc rút ra: tìm ngẫu nhiên nhiều hướng, làm dày ống tìm thấy thức ăn, thu nhỏ ống không tìm thấy.
Cẩn thận với nét giống bề ngoài. Sinh viên được cho cùng một cuộc xung đột giả định. Khi chi tiết gợi nhớ Thế chiến thứ hai, họ chọn can thiệp quân sự; khi gợi nhớ chiến tranh Việt Nam, họ chọn cách khác. Nét giống bề ngoài có thể dẫn sai.
Chắt lọc bằng chứng khoa học
Nhận biết nhiễm trùng nặng ở trẻ. Một nhóm châu Âu rà 1.860 nghiên cứu, lọc còn 36 nghiên cứu đủ chất lượng. Dấu hiệu đáng tin gồm co giật, giảm ý thức, thở nhanh và máu trở lại chậm ở mao mạch khi ấn, còn việc trẻ có cười hay màu da thì không đáng tin. Đây là thông tin trong sách, không thay cho khám bệnh.
Khu bảo tồn biển California. Từ bằng chứng rằng cá cái trưởng thành sinh con nhiều gấp bội và tầm di chuyển của chúng, các nhóm thiết kế đặt quy tắc: khu bảo tồn nên rộng từ 9 tới 18 dặm vuông.
Thương lượng
Trường Kinh doanh London. Năm 2008, Donald Sull phụ trách đào tạo quản lý ở Trường Kinh doanh London, khi xếp hạng tụt từ 8 xuống 19. Trong 50 chương trình mở, mười chương trình đầu tạo 94 phần trăm lợi nhuận, mười chương trình cuối lỗ. Thay vì hỏi bỏ chương trình nào, ông hỏi nên dùng quy tắc nào để quyết. Các giáo sư tranh luận rồi thống nhất: đạt ngưỡng lợi nhuận năm, lấp đầy hai khóa mỗi năm, đạt mức hài lòng của học viên, không trùng lặp. Trong hai năm, doanh thu tăng 25 phần trăm và lợi nhuận ròng tăng 72 phần trăm.
Cá voi sát thủ ở biển Salish. Ngư dân, công ty du lịch ngắm cá voi, người chèo thuyền kayak và nhóm môi trường đều có ý kiến khác nhau về cách bảo vệ đàn cá voi. Sau nhiều đề xuất, quy tắc cuối cùng là mọi thuyền giữ cách cá voi 200 yard và tránh đường đi của chúng 400 yard. Không bên nào vừa ý trọn vẹn, nhưng quy tắc thương lượng thì dễ được làm theo hơn.
Nguồn của trang này. Trang này tóm tắt chương 4 của Simple Rules (Donald Sull và Kathleen Eisenhardt, Mariner Books), diễn giải theo ghi chú khi đọc sách. Những nhận định về kinh doanh, đầu tư, sức khỏe và trầm cảm là quan điểm của hai tác giả và các nghiên cứu họ dẫn, chỉ mang tính thông tin chung, không phải lời khuyên tài chính, y khoa hay tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Bốn cách tạo quy tắc có chủ đích là gì?
Theo sách, rút từ kinh nghiệm bản thân hợp khi ta đã làm nhiều; mượn kinh nghiệm người khác hợp khi hoàn cảnh giống nhau; chắt lọc bằng chứng khoa học hợp khi có nghiên cứu tốt; còn thương lượng hợp khi các bên có lợi ích khác nhau và dữ liệu còn thiếu.
Netflix mượn quy tắc của ai lúc đầu?
Lúc mới làm, Netflix chép quy tắc của Blockbuster như 4 đô la mỗi lần thuê và phạt trả trễ, giúp khách và nhà đầu tư dễ hiểu mô hình. Sau đó họ chuyển sang thuê bao tháng và bỏ hạn trả. Theo hai tác giả, mượn của người khác là để bắt đầu, không phải để dừng lại.
Thương lượng quy tắc giúp gì ở Trường Kinh doanh London?
Thay vì hỏi bỏ chương trình nào, Donald Sull hỏi các giáo sư nên dùng quy tắc nào để quyết. Họ thống nhất bốn quy tắc về lợi nhuận, số khóa, mức hài lòng và không trùng lặp. Theo sách, trong hai năm lợi nhuận ròng tăng 72 phần trăm, và người bị cắt cũng ít chống đối hơn.