Không có vùng giữa: bạn đang đi lên hoặc đi xuống. Chương 10 của The Slight Edge chia đời thành hai đường cong và bảy lĩnh vực tự đánh giá.
Tóm tắt
Chương 10 của The Slight Edge là phần mở đầu Phần II, nơi Olson cho thấy đời mỗi người đang cong lên hoặc cong xuống. Đường cong thành công gắn với trách nhiệm và hướng về tương lai, đường cong thất bại gắn với đổ lỗi và hướng về quá khứ.
Ý chính
- Mọi thứ đều chuyển động, đường đời cong lên hoặc cong xuống.
- Đời có một lực kéo xuống, giống như trọng lực.
- Thành công đi với trách nhiệm, thất bại đi với đổ lỗi.
- Ở bất cứ khoảnh khắc nào bạn cũng có thể bước lên đường cong thành công.
Áp dụng ngay hôm nay
Lấy bút chì, viết bảy lĩnh vực trong chương này ra giấy và đánh dấu từng lĩnh vực đang đi lên hay đi xuống.
Chương 10. Hai con đường đời
Đề từ. Robert Frost, "Con đường không chọn": con đường ít người đi đã làm nên mọi khác biệt.
Sáu giờ sáng thứ Bảy. Chuông báo thức reo lúc 6 giờ. Bạn có thể bấm hoãn rồi bật tin tức truyền hình (scandal, truy nã), hoặc ngồi dậy, viết ba điều biết ơn mới và làm hai mươi cái gập bụng như đã hứa. "Bạn vừa định hướng cho cuộc đời mình." Sự vĩ đại, và cả số phận, nằm ở khoảnh khắc ra quyết định, trong những lựa chọn riêng tư, tầm thường, chứ không phải những lựa chọn kịch tính. Nơi bạn tới không phụ thuộc vào chuyện bạn tốt hay xấu, xứng đáng hay không, vào nghiệp hay hoàn cảnh; nó phụ thuộc vào lựa chọn của bạn, nhất là những lựa chọn nhỏ. Bạn đang chọn cho 40 năm tới chứ không chỉ cho một giờ tới.
Mọi thứ đều cong. Hành động không đi theo đường thẳng. Copernicus và Galileo cho thấy điều hiển nhiên "trái đất đứng yên" là sai; ngay cả không gian cũng cong. Không có đường thẳng nào cả: đường đời bạn lúc nào cũng đang cong lên hoặc cong xuống. "Vẫn như hôm qua" là ảo tưởng; nếu không tăng thì bạn đang giảm.
Trên và dưới lợi thế nhỏ. Đồ thị đồng xu nhân đôi là đường tăng trưởng kép khi lợi thế nhỏ làm việc cho bạn; đặt một tấm gương dưới chân nó, bạn sẽ thấy đường cong đi xuống. Đường trên là công thức thành công (vài kỷ luật đơn giản lặp lại mỗi ngày): đó là 1 trên 20 người, 5% kết thúc đời mình trong thành công và hạnh phúc. Đường dưới là công thức thất bại (vài sai lầm phán đoán đơn giản lặp lại mỗi ngày): 95% còn lại, cuối đời cay đắng và nghĩ đời bất công. Olson gọi đó là "hình học của thời gian". Phần lớn coi thời gian là kẻ thù (muốn kết quả ngay); người thành công coi thời gian là đồng minh, vì nó sẽ nâng bạn lên hoặc phơi bày bạn. "Cuộc đời là một công trình cong; thời gian là người thợ xây, và lựa chọn là kiến trúc sư trưởng."
Vì sao con người không bay. Đời nặng nề, trọng lực luôn kéo xuống. Năm 1890, giám mục Milton Wright giảng rằng nếu Chúa muốn con người bay thì đã cho họ cánh; 13 năm sau, hai con trai ông là Wilbur và Orville bay lên. Nghiên cứu cho thấy tới năm tuổi, một đứa trẻ nghe chữ "không" khoảng 40.000 lần và chữ "có" khoảng 5.000 lần (tức 8:1). Theo Jerry Wilson (Word-of-Mouth Marketing, 1994), một khách hàng kể trải nghiệm tốt cho 3 người, nhưng kể trải nghiệm tệ cho 33 người (11:1). Vì vậy 95% thất bại; 5% vươn lên sẽ bị những người hay can ngăn kéo xuống, vì thành công của bạn nhắc họ nhớ chỗ họ chưa tới được (phá tòa nhà của người khác dễ hơn xây một tòa cao hơn). Muốn mọi thứ thay đổi, chính bạn phải thay đổi.
Đổ lỗi hay trách nhiệm. Trạng thái tâm trí chủ đạo trên đường cong thất bại là đổ lỗi; trên đường cong thành công là trách nhiệm: nhận trọn quyền sở hữu với việc mình là ai, đang ở đâu và với những gì xảy ra, kể cả khi điều đó bất công. Olson coi đó là điều giải phóng nhất. Đổ lỗi là trao quyền của mình cho người khác. John Burroughs nói một người chưa thất bại cho tới khi anh ta bắt đầu đổ lỗi cho người khác. "Đừng than phiền về những gì bạn cho phép." Có câu châm ngôn: "Nếu điều đó phải thành, thì nó tùy ở tôi." Người trên đường cong thất bại đổ cho kinh tế, chính phủ, thời tiết, sếp, con cái, cho chính cuộc đời; họ là "những người bị làm cho". Olson nhắc một người nghĩ đời là một trò đùa ác ý, rồi đáp lại: điều bạn nghĩ nhân với hành động nhân với thời gian bằng thứ bạn nhận được. Werner Erhard định nghĩa trách nhiệm là tự tuyên bố mình là nguyên nhân của sự việc, một bối cảnh để sống, không phải đổ lỗi, lỗi lầm hay mặc cảm; nó có tác dụng tiếp sức hơn là đúng theo nghĩa đen. Người trên đường cong phía trên nhìn quá khứ (Chúa, cha mẹ, hoàn cảnh) bằng lòng biết ơn, không trách cứ, và coi mình là nguyên nhân của những gì sắp tới. Không nhận trách nhiệm thì hôm nay chưa chết, nhưng cộng dồn lại thì có.
Thí nghiệm quá khứ và tương lai. Hãy ngồi cúi nhìn xuống năm phút và nghĩ về đời mình, rồi ngẩng lên nhìn năm phút. Nhìn xuống kéo suy nghĩ về quá khứ, nhìn lên kéo về tương lai. Người trên đường cong thất bại dùng quá khứ như vũ khí (hối tiếc, trách móc); người trên đường cong thành công dùng nó như công cụ. Đặt cả hai chân vào quá khứ hay tương lai là bỏ quên hiện tại. Olson so sánh với "danh sách dài và danh sách ngắn" về người bạn đời: danh sách ngắn là thứ được đọc trong đám tang, vậy hãy xé danh sách dài, đọc danh sách ngắn mỗi ngày, đừng bao giờ ôm hận vì nó làm bạn chậm lại. Cách nhanh nhất để đi lên là bước ra khỏi quá khứ: chỉ xem lại nó để lập kế hoạch tốt hơn và nhận phần lỗi của mình, rồi thiết kế một bức tranh tương lai thật rõ (sách bàn kỹ ở các chương sau). Quá khứ không đổi được, tương lai thì đổi được.
Bạn đang đi về đâu? Không có vùng giữa, không có chuyện đạp nước tại chỗ: bạn đang khá lên hoặc đang sa sút. Hãy tự đánh giá trung thực từng lĩnh vực một, lên hay xuống (dùng bút chì, vì mọi thứ thay đổi):
- Sức khỏe: ăn uống, tập luyện, lịch sinh hoạt, chăm sóc bản thân, những lần "rút" khỏi ngân hàng năng lượng.
- Hạnh phúc: biết ơn, góc nhìn tích cực, tận hưởng, trân trọng, những hoạt động có ý nghĩa.
- Tình bạn và các quan hệ gần gũi: hôn nhân như một cái cây đang lớn, gia đình.
- Phát triển bản thân: học hỏi, kỹ năng, nhân cách, hay sự cay đắng.
- Tài chính: tài sản, giá trị ròng, sống trong khả năng, đầu tư cho tăng trưởng kép, hay tiền vay và nợ nần.
- Sự nghiệp: thành tựu, đóng góp, sự tôn trọng.
- Tác động tích cực tới thế giới: di sản và ý nghĩa cuộc đời.
Không có buổi diễn tập. Đời không có buổi diễn tập. Thành công thật bao gồm tất cả những lĩnh vực ấy, và thành công lan ra như gợn sóng. Nếu bị kẹt ở một lĩnh vực, hãy tạo một thay đổi tích cực nhỏ ở lĩnh vực khác (đi bộ một vòng quanh khu nhà, dọn một ngăn kéo bừa bộn): thành công ở một chỗ sẽ sinh ra thành công ở mọi chỗ. Cứ bắt đầu từ đâu đó.
Tin tốt. Quay lại chiếc đồng hồ báo thức 6 giờ: ở mọi khoảnh khắc, bạn đều có thể chọn đứng ở phía nào của đường cong. Quá khứ không bằng tương lai; bạn không thể vừa nhìn lên vừa nhìn xuống cùng lúc. Bạn đã biết phải làm gì, chỉ cần chọn và tiếp tục chọn; nó sẽ mất ít thời gian hơn bạn nghĩ.
Câu chuyện của người đọc
Câu chuyện độc giả. Charleigh Vigil (Illinois) từng sống trong đổ lỗi và nhận ra không bao giờ là quá muộn. Cara Cooley (diễn viên ở New York) định nghĩa lại thành công bằng những lựa chọn nhỏ hằng ngày. Michele Tremblay-Suepke (Tacoma) nghiện rượu, tham gia chương trình cai ngoại trú, dùng những bước nhỏ kiểu lợi thế nhỏ để bẻ đường cong của mình đi lên; giờ chị đã tự do và hạnh phúc.
Câu hỏi thường gặp
Bảy lĩnh vực tự đánh giá trong chương 10 là gì?
Bảy lĩnh vực là sức khỏe, hạnh phúc, tình bạn và các quan hệ gần gũi, phát triển bản thân, tài chính, sự nghiệp, và tác động tích cực tới thế giới. Olson khuyên đánh giá bằng bút chì vì mọi thứ luôn thay đổi.
Vì sao Olson nói không có vùng giữa?
Theo Olson, không có chuyện đạp nước tại chỗ. Mỗi lĩnh vực trong đời bạn đang khá lên hoặc sa sút, vì lực kéo xuống của cuộc sống luôn có mặt. Đứng yên cũng là đang trôi xuống. Vì vậy mình cần chọn hướng đi lên mỗi ngày.
Đổ lỗi và trách nhiệm khác nhau thế nào trong The Slight Edge?
Đổ lỗi là trạng thái tâm trí chủ đạo trên đường cong thất bại. Trách nhiệm, tức nhận trọn quyền sở hữu với việc mình là ai và đang ở đâu, là trạng thái trên đường cong thành công. Olson coi trách nhiệm là điều giải phóng nhất.
