Chương 15 của The Slight Edge liệt kê bảy thói quen lợi thế nhỏ, từ có mặt, đều đặn tới chính trực, và giải thích thói quen hình thành ra sao.
Tóm tắt
Chương 15 của The Slight Edge là phần Olson giải thích thói quen hình thành từ triết lý và lựa chọn hằng ngày, như những sợi nhỏ bện thành dây cáp thép. Ông đưa ra bảy thói quen lợi thế nhỏ, từ có mặt và đều đặn tới sẵn lòng trả giá và chính trực.
Ý chính
- Có hai loại thói quen: loại phục vụ bạn và loại không.
- Bạn chọn thói quen qua hành động hằng ngày.
- Hãy thay thói quen xấu bằng một thói quen tốt.
- Bảy thói quen: có mặt, đều đặn, tích cực, cam kết dài, khát khao, trả giá, chính trực.
Áp dụng ngay hôm nay
Chọn một trong bảy thói quen, ví dụ đều đặn, và gắn nó vào một việc bạn vẫn làm mỗi ngày, như đọc mười trang ngay sau bữa tối.
Chương 15. Vun đắp thói quen lợi thế nhỏ
Đề từ. Câu được cho là của Charles Reade: gieo hành động, gặt thói quen; gieo thói quen, gặt tính cách; gieo tính cách, gặt số phận.
Sức mạnh bị xem nhẹ của thói quen. Ta ám ảnh với thói quen xấu và coi thói quen tốt là đương nhiên. Có hai loại: loại phục vụ bạn (đánh răng, tự suy nghĩ, tìm điểm tốt ở người khác) và loại không (cắn móng tay, tin mọi tin đồn, luôn chờ điều tệ nhất). Thói quen là việc làm mà không cần nghĩ (ví dụ chai bia, chiếc tivi, cuộc điện thoại). Dù tốt hay xấu, chúng đều bắt đầu là lựa chọn mà ta kiểm soát trọn vẹn, cho tới khi chúng thành tự động. Cách chúng hình thành là nhờ lặp lại, tức là lợi thế nhỏ thuần túy, và chúng đẩy ta lên hay xuống đường cong. J. Paul Getty nói muốn lên tới đỉnh thì phải tôn trọng sức mạnh của thói quen: phá những thói quen có thể phá hỏng mình, và tập những việc sẽ thành thói quen có ích.
Thói quen từ đâu ra. Chuỗi là: triết lý, thói quen suy nghĩ, lựa chọn, hoạt động hằng ngày, thói quen (được cộng dồn). Vì thế triết lý là chìa khóa; cuốn sách đưa ra một khung để "thành công có chủ đích", với lợi thế nhỏ là chế độ lái tự động.
Dây cáp thép của hành vi. Như dây cáp của cầu treo (Golden Gate, Verrazano-Narrows), mỗi sợi (mỗi lựa chọn) đều nhỏ, nhưng bện lại thì rất chắc. Ovid nói không gì mạnh bằng thói quen. Cáp của lựa chọn đúng nâng đỡ bạn, cáp của lựa chọn sai giam cầm bạn. Thói quen nằm ở vô thức, nên phải dùng sự suy ngẫm để đưa chúng ra ánh sáng. Muốn bỏ một thói quen xấu, đừng đánh trực diện ("đừng nghĩ tới con voi": cái gì được tập trung vào thì lớn lên; than phiền về điều không muốn lại kéo nó tới); hãy thay nó bằng một thói quen mong muốn, xây bằng những bước nhỏ.
Bảy thói quen lợi thế nhỏ:
- Có mặt. Hãy là con ếch thật sự nhảy. Do dự là hòn đá tảng của sự tầm thường; người thành đạt hay nói "tôi chỉ quyết định làm thôi". Ở buổi định hướng tân sinh viên Đại học Florida, Amber đứng giữa 6.700 tân sinh viên có điểm trung bình 4.0 và điểm SAT thuộc nhóm 10% cao nhất; cô sợ mình không thể có lợi thế gì. Jeff bảo cô cứ có mặt: chỉ riêng việc có mặt đã đưa bạn lên trên một nửa dân số. Anne Lamott nói hy vọng bắt đầu trong bóng tối: hãy có mặt, chờ, quan sát, làm, đừng bỏ cuộc.
- Đều đặn. Woody Allen nói 80% thành công là có mặt; Olson thêm "mỗi ngày". Tom Seaver: hãy phấn đấu cho sự đều đặn, đừng phấn đấu cho con số. Lời khuyên của Olson cho Amber: đi học mỗi ngày và học ít nhất hai giờ mỗi ngày. Chỉ sau ba tuần, lớp học lớn của cô 400 sinh viên chỉ còn khoảng 80 người đi học đều. Cô tốt nghiệp đứng đầu khoa kinh doanh chỉ nhờ hai điều ấy cộng với một triết lý.
- Có cái nhìn tích cực. Cuối thập niên 1990, Marcial Losada nghiên cứu 60 nhóm làm việc (trong những phòng có gương một chiều, mã hóa từng câu nói là tích cực hay tiêu cực, hướng về mình hay về người khác, cởi mở hay khép kín); những nhóm tích cực hơn làm việc năng suất hơn, sáng tạo hơn và rốt cuộc thành công hơn. Người tích cực hạnh phúc hơn, sáng tạo hơn, kiếm nhiều tiền hơn, có nhiều bạn hơn, miễn dịch tốt hơn, ít bệnh tim và đột quỵ hơn, hôn nhân và tuổi thọ dài hơn. Thái độ dẫn tới hành động, hành động dẫn tới kết quả, kết quả thành số phận. Dan Buettner (Blue Zones) nêu chín yếu tố trường thọ: sống năng động; có mục đích; giảm căng thẳng (trân trọng, cầu nguyện); dừng ăn khi no 80%; ăn chủ yếu rau và đậu; uống rượu vừa phải (rượu vang đỏ sẫm); có cộng đồng tín ngưỡng; coi trọng gia đình; vòng bạn bè cùng chí hướng. Cái nhìn tích cực không có nghĩa là lúc nào cũng vui hay chối bỏ thực tế. Olson thừa nhận mình cũng có những lúc "chùng xuống"; khi đó ông đếm những điều may mắn trước tiên (lòng biết ơn rất phổ biến ở người hạnh phúc), và học cách đón nhận sự chùng xuống: không biết cô đơn thì không biết tình yêu, không biết buồn thì không biết vui; đời có lên có xuống; hãy dùng những bước nhỏ và các đồng minh để bước ra.
- Cam kết đường dài. Chương trình 90 ngày không xây được niềm tin lâu bền; bạn cần một "chương trình 250 ngày" (365 trừ 115 ngày nghỉ cho những yếu tố rất con người). Mười trang mỗi ngày trong 250 ngày là 2.500 trang, khoảng 10 cuốn sách. Nhà nông chờ trọn một mùa; dấu phẩy giữa "chăm" và "gặt" rất dài. John Leonard nói phải mất rất lâu mới trồng được một người bạn cũ. Malcolm Gladwell (Outliers) có quy tắc 10.000 giờ (The Beatles, Bill Gates): 8 giờ nhân 5 ngày nhân 50 tuần nhân 5 năm là 10.000 giờ; tấm bằng bốn năm của Amber đã gần chạm tới con số đó.
- Nuôi khát khao cháy bỏng có niềm tin đi kèm. Mong muốn đơn thuần thì thất thường (như em bé với một món đồ lấp lánh), nhưng khát khao cháy bỏng sâu sắc thì kéo dài nhiều năm; nó như bầy ngựa hoang cần người cầm cương, và người ấy là tầm nhìn của bạn. Nguồn gốc của Think and Grow Rich: chàng nhà báo trẻ Napoleon Hill phỏng vấn Andrew Carnegie, người thách ông phỏng vấn khoảng 500 người thành công nhất; đặc điểm số một tìm được là khát khao có niềm tin đi kèm, tức BIẾT (không phải hy vọng hay ước) mình sẽ tới đích; khát khao và niềm tin phải khớp nhau. Người thành công nhìn thấy cơ hội trong vấn đề.
- Sẵn lòng trả giá. Cái giá là những bước nhỏ, "một xu mỗi ngày": bỏ một món ăn vặt, bỏ nhu cầu phải đúng hay phải điều khiển câu chuyện, ngủ nướng ít đi để có thời gian cho lòng biết ơn, gập bụng, bữa sáng, biết trì hoãn sự thỏa mãn. Sau những vấp váp kinh doanh, Olson bỏ đội bóng mềm đang thắng của mình (10 giờ mỗi tuần) để xây lại sự nghiệp: "kiếm người khác chơi ngoài sân đi". Cái giá của sự bỏ bê tệ hơn cái giá của kỷ luật; có thể mất năm năm hay 10.000 giờ để thành công, nhưng mất cả đời để thất bại.
- Giữ chính trực theo kiểu lợi thế nhỏ. Chính trực là việc bạn làm khi không ai nhìn (như đọc nốt mười trang khi đã kiệt sức lúc đi ngủ: "chẳng có gì to tát" là đúng, và chính khoảnh khắc ấy cho thấy bạn là ai). Điều này sống còn với doanh nhân (bạn là sếp của chính mình; nhiều người thất bại vì thiếu nó chứ không chỉ vì thiếu vốn). Ai cũng là doanh nhân của đời mình, dù là nhân viên, chủ một cơ sở nhỏ hay cha mẹ; bạn là tiểu thuyết gia, nhà biên kịch, đạo diễn, nhà phát minh, nhà thám hiểm, triết gia, nghệ sĩ, chính khách, người giải phóng của đời mình (như Edison, Nansen, Emerson, Steve Martin, Lincoln, Wilberforce). Linh hồn nào cũng có thể làm điều lớn lao. (Olson mời người đọc tweet một thói quen tích cực với thẻ #SlightEdge.)
Câu chuyện của người đọc
Câu chuyện độc giả. Jorge Diaz (New Brunswick, New Jersey) đấm bốc từ năm 11 tuổi, xuất thân nghèo khó, khắc nghiệt, và có mặt mỗi ngày. Anh thua các trận chung kết suốt nhiều năm; giờ là nhà vô địch hạng lông với thành tích 15 trận toàn thắng, đã bảo vệ đai ở Atlantic City, và vẫn "bơi trong thùng kem". Steve Fleming (Santa Fe, New Mexico) là triệu phú trên giấy ở tuổi 30 (đất đai, doanh nghiệp, giếng dầu, chủ tịch phòng thương mại), nhưng tới 40 tuổi thì ly hôn và phá sản, với năm đứa con. Anh nhận một việc bán hàng qua điện thoại do một người quen mời, xin làm không lương, ngủ trên sàn văn phòng; sáu tuần không bán được gì, rồi chốt một hợp đồng rất lớn với đội đại lý của một công ty bảo hiểm, trở thành phó chủ tịch và đối tác nắm 50%.
Câu hỏi thường gặp
Bảy thói quen lợi thế nhỏ là gì?
Bảy thói quen là có mặt, đều đặn, có cái nhìn tích cực, cam kết đường dài, nuôi khát khao cháy bỏng có niềm tin đi kèm, sẵn lòng trả giá, và giữ chính trực. Olson phát triển chúng từ những ý của năm 2011.
Thói quen hình thành theo chuỗi nào?
Theo Olson, chuỗi là triết lý, thói quen suy nghĩ, lựa chọn, hoạt động hằng ngày, rồi thói quen được cộng dồn. Vì thế muốn đổi thói quen thì phải bắt đầu từ triết lý, tức cách mình nghĩ về những việc nhỏ hằng ngày.
Vì sao Olson ví thói quen như dây cáp cầu treo?
Dây cáp cầu treo gồm rất nhiều sợi nhỏ bện lại. Mỗi sợi yếu, nhưng bện lại thì rất chắc. Olson nói mỗi lựa chọn nhỏ cũng như một sợi, và lặp lại đủ lâu sẽ thành thói quen bền.
