Tóm tắt: Thí nghiệm kẹo dẻo hay được kể là trẻ biết chờ thì thành công, nên ý chí là số phận. Các nghiên cứu sau cho thấy chuyện chờ được phụ thuộc nhiều vào việc môi trường có đáng tin không, và vào những mẹo nhỏ như nhìn đi chỗ khác. Ngày 2 giúp bạn xây kiên nhẫn bằng lời hứa giữ được và cách nghĩ "mát".
Thí nghiệm kẹo dẻo thật ra là gì?
Hôm qua, ở Ngày 1, mình nói kiên nhẫn có chủ đích cần một mục tiêu mà mình tin. Hôm nay mình đi tiếp với một câu hỏi: tại sao có người chờ được, có người không?
Nhiều người đã nghe chuyện thí nghiệm kẹo dẻo. Một đứa trẻ ngồi trước một viên kẹo. Người lớn nói: nếu con chờ tới khi cô quay lại, con được hai viên. Rồi người lớn đi ra.
Năm 1972, Mischel cùng Ebbesen và Zeiss đăng kết quả các thí nghiệm kiểu này với trẻ ở trường mẫu giáo Bing, thuộc Đại học Stanford. Một điều họ thấy là trẻ chờ được lâu hơn khi có cách làm mình xao lãng, như nhìn đi chỗ khác hay nghĩ chuyện khác.
Sau đó, các nghiên cứu theo dõi năm 1989 và 1990 thấy trẻ chờ lâu hơn lúc mẫu giáo thì về sau có kết quả tốt hơn ở tuổi thiếu niên, kể cả điểm thi SAT. Từ đây, câu chuyện được kể đi kể lại thành: trẻ biết chờ thì thành công, vậy ý chí là số phận.
Nhưng có một chi tiết hay bị bỏ qua. Mẫu nghiên cứu nhỏ, và là con của những gia đình gắn với Stanford. Đó không phải là trẻ em của mọi hoàn cảnh.
Nghiên cứu mới nói gì khác?
Năm 2018, Watts, Duncan và Quan làm lại theo cách tương tự với khoảng 900 trẻ, đa dạng hơn nhiều. Họ vẫn thấy có mối liên hệ giữa việc chờ được lúc nhỏ và thành tích năm 15 tuổi. Nhưng mối liên hệ đó chỉ khoảng một nửa so với nghiên cứu cũ. Khi tính tới hoàn cảnh gia đình và khả năng nhận thức lúc nhỏ, nó còn nhỏ hơn nữa.
Nói cách khác, thí nghiệm kẹo dẻo không bị bác bỏ. Nó chỉ không nói điều mà người ta hay kể. Nó không chứng minh rằng ý chí bẩm sinh quyết định đời một người.
Có một kết quả vui hơn. Năm 2018, nhóm của Carlson thấy trẻ ngày nay chờ lâu hơn trẻ những năm 1960. Nếu kiên nhẫn là thứ trời sinh cố định, thì khó mà giải thích chuyện đó.
Vì sao môi trường đáng tin lại quan trọng?
Nghiên cứu mình thấy đáng kể nhất là của Kidd, Palmeri và Aslin năm 2013. Tên bài báo là "Rational snacking", tạm hiểu là ăn vặt có lý do.
Trước khi làm thí nghiệm kẹo dẻo, họ cho trẻ gặp một người lớn. Với một nhóm, người lớn hứa một điều rồi không giữ lời. Với nhóm kia, người lớn giữ lời. Sau đó tới phần kẹo dẻo. Nhóm gặp người lớn thất hứa chờ ít hơn hẳn nhóm gặp người lớn giữ lời.
Ý nghĩa của chuyện này lớn. Một đứa trẻ không chờ chưa chắc là đứa trẻ thiếu ý chí. Có thể nó đã học được rằng lời hứa ở quanh nó hay bị bể. Khi đó, lấy ngay cái đang có là lựa chọn hợp lý.
Chuyện này liên quan gì tới người lớn?
Nhiều người Việt mình lớn lên trong cảnh không chắc chắn. Đổi nước, tiền bạc eo hẹp, có những lời hứa không thành. Người bảo lãnh đổi ý. Công việc được hứa thì không có. Câu "mai mốt" nghe hoài mà không tới.
Sau những năm như vậy, kế hoạch dài hạn nghe như chuyện viển vông. Tiêu ngay, lấy ngay là phản xạ được tập qua nhiều năm, không phải tính xấu.
Lấy ví dụ một thợ nail mới, nhận check mỗi tuần và tiêu hết rất nhanh. Khi thu nhập từng nhiều năm không ổn định, tiêu ngay là phản ứng đã được tập. Cách sửa không phải là tự trách mình. Cách sửa là xây một khoản đệm nhỏ, để việc chờ trở nên có thể.
Nếu môi trường bên ngoài từng không đáng tin, mình có thể bắt đầu xây một môi trường đáng tin ở bên trong. Hứa với chính mình những việc rất nhỏ, rồi giữ lời. Mỗi lần giữ được là một bằng chứng rằng lời hứa ở đây có giá trị.
Với ba mẹ đang nuôi con ở Mỹ, nghiên cứu của Kidd có một bài học rất cụ thể. Trẻ học cách chờ khi người lớn giữ lời. Nếu đã nói "thứ Bảy mình đi công viên", thì thứ Bảy đi.
Cách nghĩ "nóng" và "mát" là gì?
Trong cuốn The Marshmallow Test năm 2014, chính Mischel nhấn mạnh mẹo hơn là số phận. Ông chia ra hai kiểu nghĩ. Kiểu "nóng" là bị cuốn theo cái mình muốn ngay trước mắt. Kiểu "mát" là lùi ra một bước, nghĩ về nó một cách bình tĩnh hơn.
Một chủ tiệm bị cám dỗ bởi tiền nhanh, như hạ giá để giành khách hay nhận tiền mặt không ghi sổ, đang đứng trước một viên kẹo dẻo. Uy tín thì lên chậm. Cách nghĩ "mát" ở đây là tạo khoảng cách giữa cơn muốn và quyết định: đợi tới mai, hỏi một người mình tin, hay viết ra cái giá lâu dài.
Còn với bạn trẻ hay nói "mình không phải người có kỷ luật", nghiên cứu không nói điều đó. Mẹo và môi trường quan trọng hơn mình tưởng.
Việc làm ngay hôm nay
Thử thách hai phần:
- Một lời hứa nhỏ với chính mình. Chọn một việc dưới 15 phút cho hôm nay, như bỏ 5 đô vào ống, gọi về nhà, hay học 10 từ tiếng Anh. Làm nó, rồi tối nay đánh dấu là đã xong.
- Một viên kẹo dẻo của hôm nay. Chọn một cám dỗ, như điện thoại giữa hai khách hay mua đồ online. Dùng một mẹo "mát": để nó khuất mắt, chờ 10 phút, hoặc nói to mục tiêu của mình ra.
Câu hỏi để viết nhật ký tối nay: "Lời hứa nào gần đây mình đã giữ với chính mình, và lời hứa nào mình hay thất hứa?"
Đọc thêm trên trang: Ngày 1: Kiên nhẫn không phải là ngồi chờ, bài sáng nay Đời không ngắn, mình phí nó, sách The Slight Edge, và các tập podcast.
Bản đầy đủ (sắp có): lộ trình 30 ngày, workbook PDF, audio đầy đủ, Hỏi đáp.
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm kẹo dẻo có bị bác bỏ không?
Không hẳn. Năm 2018, Watts, Duncan và Quan làm lại với khoảng 900 trẻ. Mối liên hệ giữa khả năng chờ lúc nhỏ và thành tích năm 15 tuổi vẫn có, nhưng chỉ khoảng một nửa so với nghiên cứu cũ, và nhỏ thêm khi tính tới hoàn cảnh gia đình và khả năng nhận thức lúc nhỏ.
Thí nghiệm kẹo dẻo ban đầu tìm ra gì?
Năm 1972, Mischel, Ebbesen và Zeiss làm thí nghiệm với trẻ ở trường mẫu giáo Bing của Stanford. Trẻ chờ được lâu hơn khi có cách làm mình xao lãng. Các nghiên cứu theo dõi năm 1989 và 1990 thấy trẻ chờ lâu hơn có kết quả tốt hơn lúc lớn, nhưng mẫu nhỏ và khá đặc biệt.
Vì sao môi trường đáng tin giúp trẻ chờ lâu hơn?
Năm 2013, Kidd, Palmeri và Aslin cho một nhóm trẻ thấy người lớn thất hứa trước khi làm thí nghiệm. Nhóm này chờ ít hơn hẳn nhóm gặp người lớn giữ lời. Khi lời hứa hay bị bể, lấy ngay cái đang có là một lựa chọn hợp lý, không phải tính xấu.
Người lớn tập kiên nhẫn theo cách này được không?
Được. Mischel nhấn mạnh mẹo hơn là số phận: đổi cách nghĩ "nóng" sang "mát", để cám dỗ ra khỏi tầm mắt, nghĩ về nó theo cách khác. Người lớn cũng có thể làm môi trường của mình đáng tin hơn bằng cách giữ những lời hứa nhỏ với chính mình.
Nguồn
- Mischel, W., Ebbesen, E. B., & Zeiss, A. R. (1972). Journal of Personality and Social Psychology, 21(2)
- Mischel, W., Shoda, Y., & Rodriguez, M. L. (1989). Delay of gratification in children. Science, 244
- Shoda, Y., Mischel, W., & Peake, P. K. (1990). Developmental Psychology, 26
- Kidd, C., Palmeri, H., & Aslin, R. N. (2013). Rational snacking. Cognition, 126
- Watts, T. W., Duncan, G. J., & Quan, H. (2018). Psychological Science, 29(7)
- Carlson, S. M. và cộng sự (2018). Developmental Psychology
- Walter Mischel, The Marshmallow Test (2014)
