Tóm tắt: Seneca cho rằng đời không ngắn, mình chỉ phí nó nhiều quá: mình giữ tiền rất chặt nhưng đem giờ của mình cho bất cứ ai xin. Với người làm tiệm sáu, bảy ngày một tuần, cái bẫy lớn nhất là sống "để sau". Bài sáng nay đọc lại Seneca cùng Burkeman và Bronnie Ware, rồi kết bằng một bài kiểm toán 168 giờ.
"It is not that we have a short space of time, but that we waste much of it."
"Không phải mình có ít thời gian, mà là mình phí nhiều quá."
Seneca, Về sự ngắn ngủi của đời người (De Brevitate Vitae), chương 1, bản dịch tiếng Anh của John W. Basore.
Seneca nói gì về chuyện đời ngắn?
Khoảng hai nghìn năm trước, Seneca viết một lá thư dài cho người bạn tên Paulinus. Lá thư đó về sau thành tiểu luận Về sự ngắn ngủi của đời người. Ông mở đầu bằng lời than ai cũng nghe quen: đời ngắn quá, vừa chuẩn bị sống thì đời đã hết.
Rồi ông nói ngược lại. Theo Seneca, đời không ngắn. Đời đủ dài, và đủ để làm những việc lớn, nếu mình biết dùng nó. Cái làm đời ngắn là mình phí. Mình đem giờ đi chầu chực người khác, đi theo những thói quen không ai chọn, đi lo những chuyện chẳng để làm gì.
Mình đọc chương 1 nhiều lần. Câu đó nghe như lời trách, nhưng mình thấy nó là tin vui. Nếu đời ngắn thật thì mình chịu thua. Còn nếu đời đủ dài mà mình phí, thì mình còn sửa được.
Vì sao mình giữ tiền chặt mà cho giờ dễ?
Chương 3 của Seneca có một ý mình rất thích. Người ta giữ đất, giữ tiền rất chặt. Có ai lấn qua ranh đất một chút là cãi nhau. Nhưng có ai xin giờ của mình thì mình đưa liền, không hỏi. Theo ông, mình keo kiệt với tiền mà lại hào phóng với chính cuộc đời, trong khi thời gian là thứ duy nhất đáng để keo kiệt.
Đọc tới đây mình nghĩ tới những tiệm nail. Ở nhiều tiệm, người thợ đếm từng đồng tip, nhớ khách nào boa bao nhiêu. Chuyện đó đúng, vì tiền khó kiếm. Nhưng cũng người thợ đó có thể ngồi lướt điện thoại hai tiếng giữa hai khách mà không thấy mất gì.
Tiền mất thì mình thấy ngay trong tài khoản. Giờ mất thì không có sổ nào ghi. Seneca nói cái khó nằm ở chỗ đó: thời gian là thứ không thấy được, nên người ta coi nó như của rẻ.
Sống "để sau" là cái bẫy thế nào?
Trong chương 9, Seneca viết một câu mà mình nghĩ người Việt xa xứ nên dán lên tường:
"The greatest obstacle to living is expectancy, which hangs upon tomorrow and loses today."
"Trở ngại lớn nhất của việc sống là sự chờ đợi, thứ treo vào ngày mai và đánh mất hôm nay."
Nghe quen không? "Để trả xong tiền tiệm rồi sống." "Để con lớn rồi đi chơi." "Để dành đủ tiền rồi về Việt Nam thăm ba má." Ai nói mấy câu này cũng có lý do thật. Nhưng Seneca nhắc rằng ngày mai không ai hứa với mình. Còn hôm nay thì đang trôi.
Khi sống "để sau", có mấy thứ hay bị dời đi trước tiên. Sức khỏe, vì cái lưng đau được hẹn tới khi rảnh mới đi khám. Buổi văn nghệ, buổi họp phụ huynh ở trường của con, vì trùng giờ tiệm đông. Cuộc gọi về nhà, vì về tới nơi thì bên kia đã khuya.
Không có cái nào trong đó là chuyện lớn nếu nhìn riêng một ngày. Nhưng cộng lại nhiều năm, chính chúng là cuộc đời.
Bốn nghìn tuần nói gì với người làm cả tuần?
Năm 2021, nhà báo Oliver Burkeman in cuốn Four Thousand Weeks. Ý chính của cuốn này nằm ngay ở tên sách. Một đời người tám mươi năm chỉ có khoảng 4.000 tuần.
Burkeman nói thêm một điều khó nghe hơn: mình sẽ không bao giờ làm xong mọi việc. Danh sách việc cần làm không có ngày hết. Vì vậy câu hỏi không phải là làm sao cho kịp hết, mà là chọn cái gì và chấp nhận bỏ cái gì.
Phép tính này có thể dùng nhẹ nhàng cho chuyện ba má ở Việt Nam. Nếu mỗi năm mình về được một lần, thì số lần gặp còn lại đếm được trên đầu ngón tay. Mình không nói ra để ai thấy có lỗi. Mình nói ra để lần tới khi chọn giữa thêm một mùa làm và một chuyến về, mình biết mình đang đổi cái gì.
Người hấp hối hối tiếc điều gì?
Bronnie Ware là một y tá chăm sóc người bệnh cuối đời. Trong cuốn The Top Five Regrets of the Dying, bà kể lại những gì bệnh nhân nói với bà trong những tuần cuối.
Hai điều bà nghe nhiều có liên quan trực tiếp tới bài này. Một là "ước gì mình đã không làm việc cực như vậy". Hai là "ước gì mình đã cho phép mình vui hơn".
Đây là những gì bà quan sát được trong nghề, không phải một nghiên cứu khoa học. Nhưng nó khớp với Seneca một cách lạ. Người ta ít khi tiếc vì đã không có thêm tiền. Người ta tiếc vì đã để giờ trôi vào những thứ không thật sự chọn.
Thời gian bị rò ở đâu khi mình tưởng đang nghỉ?
Có hai chỗ rò quen thuộc. Chỗ thứ nhất là điện thoại giữa hai khách. Mười phút ở đây, mười lăm phút ở kia, cuối ngày thành hai, ba tiếng. Chỗ thứ hai là TikTok buổi tối. Mình mở ra để nghỉ, rồi ngẩng lên đã quá nửa đêm, sáng mai vẫn mệt.
Mình không nói điện thoại là xấu. Nghỉ là cần. Nhưng nghỉ thật thường làm mình khỏe hơn. Còn lướt kiểu này thường làm mình mệt hơn. Đó là cách để phân biệt.
Laura Vanderkam, trong cuốn 168 Hours, nhắc một con số đơn giản: một tuần có 168 giờ. Bà khuyên ghi lại xem giờ thật sự đi đâu, vì cái mình tưởng thường khác xa cái mình làm. Nếu làm 60 giờ và ngủ 56 giờ, mình vẫn còn hơn 50 giờ. Câu hỏi là 50 giờ đó đang đi đâu.
Đổi tiền lấy giờ có sai không?
Không sai. Mình muốn nói rõ chỗ này, vì bài này dễ bị đọc thành "đừng làm nhiều nữa". Nhiều gia đình phải làm sáu, bảy ngày một tuần để trả tiền nhà, gửi tiền về, lo cho con đi học. Đó là chọn lựa có trách nhiệm.
Điều Seneca nhắc là chọn cho có chủ ý. Một ca Chủ nhật thêm là bao nhiêu tiền. Một Chủ nhật với con là một buổi không quay lại. Có tuần mình chọn ca làm, có tuần mình chọn con. Cả hai đều được. Cái không ổn là để thói quen chọn thay mình, tuần này qua tuần khác, mà không hề hỏi.
Với các bạn trẻ, cái bẫy "để sau" thường mang tên "mai mốt mới học". Học tiếng Anh, đi thi bằng, học một nghề khác, việc nào cũng được hẹn lại để mai mốt. Mỗi năm chờ là một năm mình không có cái bằng đó, không có vốn tiếng Anh đó. Chi phí của việc chờ không hiện ra trong hóa đơn nào, nhưng nó có thật.
Việc làm ngay hôm nay
Làm bài kiểm toán 168 giờ. Vẽ một bảng bảy hàng, từ thứ Hai tới Chủ nhật, với năm cột:
| Ngày | Làm việc | Ngủ | Gia đình | Điện thoại | Cho bản thân |
|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | |||||
| Thứ Ba | |||||
| Thứ Tư | |||||
| Thứ Năm | |||||
| Thứ Sáu | |||||
| Thứ Bảy | |||||
| Chủ nhật |
- Tối nay, điền số giờ của ngày hôm qua. Ghi đúng, không cần đẹp.
- Khoanh một khối 30 phút trong tuần này mà bạn sẽ chuyển từ cột điện thoại sang cột gia đình hoặc cho bản thân.
- Ghi khối 30 phút đó vào lịch ngay bây giờ, có giờ cụ thể.
Câu hỏi để viết nhật ký tối nay: "Nếu chỉ còn 1.000 tuần, mình muốn bỏ bớt việc gì và giữ lại việc gì?"
Đọc thêm trên trang: bài Việc của mình, việc của trời về Epictetus, Ngày 1 của series 30 ngày Kiên nhẫn, các sách trong Thư viện, và các tập podcast.
Bản đầy đủ (sắp có): lộ trình 30 ngày, workbook PDF, audio đầy đủ, Hỏi đáp.
Câu hỏi thường gặp
Seneca nói gì về chuyện đời ngắn?
Trong chương 1 của tiểu luận On the Shortness of Life, Seneca viết rằng không phải mình có ít thời gian, mà mình phí nhiều. Theo ông, đời đủ dài để làm những việc lớn nếu mình biết dùng nó. Cái làm đời ngắn đi là thói phí giờ vào những thứ mình không thật sự chọn.
Bốn nghìn tuần là gì?
Đó là ý chính trong cuốn Four Thousand Weeks của Oliver Burkeman, in năm 2021. Một đời người tám mươi năm chỉ có khoảng 4.000 tuần. Burkeman cho rằng mình sẽ không bao giờ làm xong mọi việc, nên điều quan trọng là chọn việc nào đáng làm và chấp nhận bỏ lại những việc khác.
Bài kiểm toán 168 giờ làm thế nào?
Một tuần có 168 giờ, theo cách tính trong cuốn 168 Hours của Laura Vanderkam. Bạn vẽ bảng bảy hàng cho bảy ngày, ghi số giờ làm, ngủ, gia đình, điện thoại và cho bản thân. Rồi chọn một khối 30 phút đang dành cho điện thoại để chuyển sang người thân hoặc chính mình.
Bài này có khuyên bỏ bớt việc làm không?
Không. Bài này không nói làm nhiều là sai. Nhiều người phải làm sáu, bảy ngày một tuần để lo cho gia đình. Điều Seneca nhắc là chọn có chủ ý: nếu nhận thêm ca Chủ nhật thì biết mình đổi giờ đó lấy gì, thay vì để nó trôi theo thói quen.
Nguồn
- Seneca, De Brevitate Vitae (On the Shortness of Life), bản dịch John W. Basore, Loeb Classical Library, 1932, chương 1, 3 và 9
- Oliver Burkeman, Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals (2021)
- Bronnie Ware, The Top Five Regrets of the Dying (2011, 2012)
- Laura Vanderkam, 168 Hours (2010)
