Tóm tắt: Biết đủ là giàu là ý của Lão Tử trong chương 33 Đạo Đức Kinh: tri túc giả phú, người biết đủ là người giàu. Hơn hai ngàn năm sau, Morgan Housel viết trong The Psychology of Money rằng kỹ năng tài chính khó nhất là giữ cho cột mốc thôi dời đi. Bài sáng nay ghép hai ý đó lại và kết bằng việc viết ra ba con số đủ của riêng mình.
"Yes, but I have something he will never have ... enough."
"Đúng, nhưng có một thứ ông ta sẽ không bao giờ có... đủ."
Joseph Heller, theo bài thơ "Joe Heller" của Kurt Vonnegut đăng trên The New Yorker ngày 16 tháng 5 năm 2005; Morgan Housel kể lại ở đầu chương 3 cuốn The Psychology of Money. Phần dịch tiếng Việt là của mình.
Câu chuyện chữ đủ bắt đầu từ đâu?
Câu chuyện chữ đủ mà Morgan Housel dùng để mở chương 3 cuốn The Psychology of Money đến từ một bài thơ ngắn của nhà văn Kurt Vonnegut. Trong một bữa tiệc ở nhà một tỷ phú trên đảo Shelter Island, Vonnegut nói với bạn mình là nhà văn Joseph Heller rằng ông chủ nhà, một người quản lý quỹ đầu tư, kiếm trong một ngày còn nhiều hơn tiền Heller kiếm được từ cuốn Catch-22 suốt bao nhiêu năm.
Heller trả lời rằng ông có một thứ người kia không bao giờ có: đủ. Mình đọc câu này nhiều lần. Nó ngắn, và nó chạm đúng chỗ đau của rất nhiều người đang làm việc cực nhọc mà vẫn thấy mình thiếu.
Lão Tử nói gì về biết đủ?
Lão Tử nói về biết đủ ở ít nhất ba chương trong Đạo Đức Kinh. Chương 33 có câu tri túc giả phú, nghĩa là người biết đủ là người giàu. Ở chương 44 có câu tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi: biết đủ thì không bị nhục, biết dừng thì không gặp nguy. Chương 46 nói không họa nào lớn bằng không biết đủ.
Các bản dịch tiếng Việt và tiếng Anh diễn đạt mấy câu này hơi khác nhau, nên ở đây mình chỉ giữ nghĩa chung. Điều mình thấy hay là Lão Tử không nói người giàu là người có nhiều. Ông nói giàu là một trạng thái trong lòng: thấy mình đã có đủ. Một người có rất nhiều mà vẫn thấy thiếu thì theo cách nhìn đó, họ vẫn nghèo.
Morgan Housel nói gì về chữ đủ?
Morgan Housel gọi chương 3 của cuốn sách là Never Enough, tức là không bao giờ đủ. Ông kể chuyện Rajat Gupta, một người mồ côi từ nhỏ ở Kolkata, Ấn Độ, sau này làm tổng giám đốc McKinsey. Theo sách, tới năm 2008 Gupta được cho là có khoảng 100 triệu đô la. Vậy mà ông vẫn muốn vào nhóm tỷ phú, rồi chuyển tin nội bộ của Goldman Sachs cho một người quản lý quỹ. Cả hai đều vào tù vì giao dịch nội gián.
Câu chuyện thứ hai là Bernie Madoff. Trước khi thành kẻ lừa đảo đa cấp nổi tiếng nhất, Madoff có một công ty môi giới làm ăn thật và rất giỏi. Housel hỏi một câu đơn giản: vì sao người đã có hàng trăm triệu lại liều mất hết để có thêm? Câu trả lời của ông là họ không có cảm giác về chữ đủ.
Từ đó Housel rút ra một ý mình muốn ghi lại: kỹ năng tài chính khó nhất là giữ cho cột mốc thôi dời đi. Ông cũng nói không có lý do gì để liều cái mình đang có và đang cần, chỉ để lấy cái mình chưa có và không cần. Và theo ông, thủ phạm chính là so sánh: lúc nào cũng có người hơn mình, nên nếu lấy người khác làm thước đo thì không bao giờ tới đích.
Có nhiều tiền hơn thì có vui hơn không?
Có nhiều tiền hơn thường đi cùng cảm giác sống tốt hơn, và chuyện này cần nói thật để không hiểu sai chữ đủ. Năm 2021, nhà nghiên cứu Matthew Killingsworth đăng trên tạp chí PNAS dữ liệu từ hơn ba mươi ngàn người Mỹ đi làm. Ông thấy cảm giác sống tốt tiếp tục tăng theo thu nhập, không dừng ở mức 75.000 đô la một năm như nhiều người vẫn nhắc.
Năm 2023, Killingsworth làm chung với Daniel Kahneman và Barbara Mellers để gỡ chỗ hai bên từng thấy khác nhau. Kết quả chung của họ: với đa số, hạnh phúc vẫn tăng khi thu nhập tăng. Chỉ có một nhóm nhỏ đang buồn khổ nhất là thấy mức vui chững lại sau một mức thu nhập. Vì vậy mình không nói tiền vô nghĩa. Mình chỉ nói tiền thêm có giá, và cái giá đó thường trả bằng giờ, bằng sức khỏe và bằng những người mình thương.
Biết đủ có phải là lười hay bỏ chí hướng không?
Biết đủ không phải là lười. Biết đủ là biết mình đang cố gắng để làm gì, để giờ làm phục vụ cuộc sống, chứ không phải cuộc sống phục vụ giờ làm. Người biết đủ vẫn có thể mở tiệm, vẫn có thể đi học thêm. Khác ở chỗ họ biết con số nào thì gọi là tới, nên mỗi giờ làm thêm sau đó là một lựa chọn, không phải một vòng quay.
Mình nghĩ tới những người thợ làm bảy ngày một tuần vì thấy người quen mua nhà, mua xe. Mình nghĩ tới người chủ tiệm mở thêm tiệm thứ hai khi tiệm đầu còn chưa đứng vững. Mình cũng nghĩ tới chuyện gửi tiền về Việt Nam không có giới hạn rõ, tới lúc chính mình bệnh hay mất việc thì không có đồng nào để dành. Trong cả ba trường hợp, vấn đề không nằm ở chuyện làm nhiều. Vấn đề nằm ở chỗ không có con số đủ, nên không biết lúc nào được dừng.
Housel có một ý nữa mình thấy đúng với người mới sang: danh dự, sự tự do, gia đình và bạn bè là những thứ không mua lại được. Biết lúc nào mình đã đủ là cách giữ những thứ đó khỏi bị đem ra liều.
Con số đủ của mình trông như thế nào?
Con số đủ là một con số cụ thể, viết ra giấy được, không phải một cảm giác. Mình gợi ý ba con số. Chi phí sống một tháng: tiền nhà, ăn uống, xe, bảo hiểm, điện nước, cộng lại cho đúng. Quỹ khẩn cấp mục tiêu: nhiều người làm tài chính cá nhân khuyên từ ba tới sáu tháng chi phí sống. Số tiền gửi về mỗi tháng: mức mình gửi đều được mà không làm mình thiếu.
Khi ba con số này nằm trên giấy, câu hỏi đổi đi. Thay vì hỏi làm sao kiếm thêm, mình hỏi đã tới chưa, còn bao xa. Nếu chưa tới, làm thêm có lý do rõ. Nếu đã tới, mỗi giờ làm thêm là mình chọn, và mình cũng có quyền chọn dùng giờ đó cho việc khác.
Mấy tuần tới, trang sẽ có loạt bài Tự do tài chính từ con số 0. Ba con số hôm nay là bước đầu tiên của loạt bài đó.
Việc làm ngay hôm nay
Thực hành hôm nay: lấy giấy hoặc mở điện thoại, viết ra ba con số đủ của mình: chi phí sống một tháng, quỹ khẩn cấp mục tiêu từ ba tới sáu tháng chi phí, và số tiền gửi về mỗi tháng mình chịu được mà không thiếu. Chưa cần đúng tuyệt đối, ước lượng trước rồi sửa dần.
Câu hỏi để viết nhật ký tối nay: "Nếu mình đã có đủ, mình sẽ dùng thêm một giờ rảnh mỗi ngày để làm gì?"
Đọc thêm trên trang: Người lao công để lại 8 triệu đô: Ronald Read, The Slight Edge, và các tập podcast.
Bản đầy đủ (sắp có): workbook PDF, audio đầy đủ, Hỏi đáp.
Câu hỏi thường gặp
Biết đủ là giàu nghĩa là gì?
Biết đủ là giàu là cách hiểu câu tri túc giả phú ở chương 33 Đạo Đức Kinh của Lão Tử. Người biết đủ là người giàu, vì giàu là cảm giác đã có đủ trong lòng. Một người có rất nhiều mà vẫn thấy thiếu thì theo cách nhìn đó vẫn còn nghèo.
Morgan Housel nói gì về chữ đủ?
Trong chương Never Enough của cuốn The Psychology of Money, Morgan Housel viết rằng kỹ năng tài chính khó nhất là giữ cho cột mốc thôi dời đi. Ông kể chuyện Rajat Gupta và Bernie Madoff, những người đã giàu mà vẫn liều mất hết để có thêm, và cho rằng so sánh với người khác là thủ phạm chính.
Có phải kiếm trên 75.000 đô la một năm thì không vui hơn nữa?
Không hẳn. Nghiên cứu năm 2023 của Killingsworth, Kahneman và Mellers trên tạp chí PNAS cho thấy với đa số người, cảm giác hạnh phúc vẫn tăng khi thu nhập tăng. Chỉ một nhóm nhỏ đang buồn khổ nhất là thấy mức vui chững lại. Vì vậy không nên xem con số 75.000 là một sự thật.
Biết đủ có làm mình mất động lực không?
Biết đủ không có nghĩa là thôi cố gắng. Biết đủ là biết mình cố gắng để làm gì, có con số cụ thể cho chi phí sống, quỹ khẩn cấp và tiền gửi về. Khi đã tới con số đó, mỗi giờ làm thêm là một lựa chọn, không còn là một vòng quay không có điểm dừng.
Nguồn
- Lão Tử, Đạo Đức Kinh, chương 33, 44, 46 (các bản dịch diễn đạt khác nhau)
- Morgan Housel, The Psychology of Money (Harriman House, 2020), chương 3 Never Enough
- Kurt Vonnegut, "Joe Heller", The New Yorker, 16/5/2005
- Killingsworth, M. A. (2021). Experienced well-being rises with income, even above $75,000 per year. PNAS
- Killingsworth, M. A., Kahneman, D., & Mellers, B. (2023). Income and emotional well-being: A conflict resolved. PNAS
