Tóm tắt: Viktor Frankl viết rằng người ta có thể lấy đi của mình mọi thứ, trừ một điều: quyền chọn thái độ trước bất cứ hoàn cảnh nào. Ông không nói khổ là tốt, ông nói khi cái khổ không tránh được thì cách mình mang nó vẫn là của mình. Bài sáng nay đọc lại Frankl cho người làm tiệm xa nhà, và kết bằng một câu "vì sao" để dán lên màn hình điện thoại.
"He who has a why to live for can bear almost any how."
"Người có một lý do để sống thì chịu được gần như mọi cách sống."
Câu của Nietzsche mà Viktor Frankl dẫn lại trong Man's Search for Meaning.
Viktor Frankl là ai?
Viktor Frankl là một bác sĩ tâm thần người Áo. Trong Thế chiến thứ hai, ông bị đưa vào các trại tập trung của Đức Quốc xã và sống sót. Sau chiến tranh, ông viết cuốn sách mà người đọc tiếng Anh biết với tên Man's Search for Meaning. Bản tiếng Đức ra năm 1946. Bản tiếng Anh ra năm 1959.
Cuốn sách có hai phần. Phần đầu kể những gì ông thấy trong trại. Phần hai giới thiệu cách chữa trị ông gọi là liệu pháp ý nghĩa, logotherapy. Cả hai phần xoay quanh một câu hỏi: khi mọi thứ bị lấy đi, con người còn lại gì?
Tự do cuối cùng là gì?
Câu trả lời của Frankl rất ngắn. Người ta có thể lấy đi của một người mọi thứ, trừ một điều. Ông gọi điều đó là tự do cuối cùng của con người: quyền chọn thái độ của mình trong bất cứ hoàn cảnh nào, quyền chọn con đường của riêng mình.
Ông viết điều này từ nơi tệ nhất mà một người có thể ở. Tên tuổi, quần áo, giờ giấc, cả tính mạng đều nằm trong tay người khác. Vậy mà trong sách, Frankl kể ông còn nhớ những người vẫn đi qua các lán trại để an ủi người khác, vẫn cho đi mẩu bánh mì cuối cùng của mình. Họ không đổi được hoàn cảnh. Họ chọn được mình sẽ là người như thế nào trong hoàn cảnh đó.
Mình đọc đoạn này nhiều lần. Mỗi lần đọc, mình thấy nó không phải lời khuyên dễ nghe. Nó là một trách nhiệm. Nếu thái độ là của mình, thì mình không đổ hết cho hoàn cảnh được nữa.
Frankl có nói khổ là tốt không?
Không. Đây là chỗ hay bị hiểu sai. Frankl không bảo bạn mỉm cười cho qua, cũng không bảo cái khổ nào cũng có ý nghĩa sẵn. Ông nói rõ: cái khổ tránh được thì nên tránh. Chỉ khi nó không tránh được, cách mình mang nó mới thành chỗ mình còn tự do.
Đó là khác biệt giữa Frankl và kiểu "cứ tích cực lên" trên mạng. Kiểu tích cực đó bảo bạn giả vờ không đau. Frankl thừa nhận cái đau là thật. Ông chỉ nói cái đau không phải là toàn bộ câu chuyện.
Ý nghĩa đến từ đâu?
Trong phần hai của cuốn sách, Frankl nói ý nghĩa có thể đến từ ba nguồn.
- Công việc. Làm ra một thứ gì đó, làm tốt một việc gì đó.
- Tình thương. Thương một người, gặp một người, quý một điều gì đó.
- Can đảm trong lúc khó. Thái độ mình chọn khi gặp cái khổ không tránh được.
Ba nguồn này không cần mình giàu, không cần mình được ai công nhận. Người làm móng có cả ba trong một ngày làm việc bình thường.
Một câu hay bị gán nhầm cho Frankl
Bạn có thể đã thấy câu này: "Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, và trong khoảng trống đó là quyền chọn của mình." Câu này được chia sẻ rất nhiều với tên Frankl. Nhưng theo Quote Investigator năm 2018, người ta không tìm thấy nó trong sách của ông. Câu này nổi tiếng nhờ Stephen Covey, và chính Covey nói ông không nhớ mình đọc nó ở đâu.
Ý của câu đó gần với Frankl. Nhưng nếu trích, mình nên trích đúng chữ của ông. Câu thật của Frankl là câu về tự do cuối cùng ở trên.
Áp dụng vào một ngày làm tiệm
Người thợ làm sáu ngày một tuần, xa nhà. Bạn không đổi được lịch làm trong hôm nay. Nhưng bạn chọn được hôm nay mình làm vì cái gì. Đặt cho nó một cái tên rõ ràng: con đi học, gửi tiền về, tự đứng được trên chân mình. Một ngày có tên thì dễ mang hơn một ngày chỉ có giờ.
Chủ tiệm sau một review xấu hoặc một tuần vắng khách. Cái review đã nằm đó. Tuần vắng đã qua. Phản ứng của bạn thì vẫn là của bạn. Bạn chọn trả lời review cho tử tế, và chọn làm thật tốt cho người khách kế tiếp bước vào.
Người thấy mình kẹt lại ở nơi xa. Nhìn lại ba nguồn của Frankl. Công việc làm cho kỹ. Tình thương qua một cuộc gọi về nhà, hay một lần đỡ việc cho đồng nghiệp đang mệt. Can đảm qua việc đi tiếp trong một mùa khó.
Bạn trẻ chưa biết mình muốn gì. Đừng chờ có kế hoạch hoàn hảo. Bắt đầu từ một lý do. Có một "vì sao" rồi, "làm thế nào" sẽ tự lộ ra dần.
Việc làm ngay hôm nay
Thử thách: viết một câu "Hôm nay mình làm việc này để ___", rồi đặt nó làm màn hình khóa điện thoại hoặc dán lên gương ở bàn làm việc. Mỗi lần nhìn thấy là một lần nhắc mình ngày hôm nay có tên.
Câu hỏi để viết nhật ký tối nay: "Điều gì trong ngày hôm nay mình không đổi được, và thái độ nào mình chọn mang theo nó?"
Đọc thêm trên trang: Thư viện sách, Ngày 1: Kiên nhẫn không phải là ngồi chờ, Đời không ngắn, mình phí nó: Seneca và chuyện thời gian, và các tập podcast.
Bản đầy đủ (sắp có): lộ trình 30 ngày, workbook PDF, audio đầy đủ, Hỏi đáp.
Câu hỏi thường gặp
Tự do cuối cùng của Viktor Frankl là gì?
Trong Man's Search for Meaning, Frankl viết rằng người ta có thể lấy đi của một người mọi thứ, trừ một điều: quyền chọn thái độ của mình trong bất cứ hoàn cảnh nào. Ông gọi đó là tự do cuối cùng của con người, và rút ra từ những gì ông thấy trong các trại tập trung.
Frankl có nói khổ là điều tốt không?
Không. Frankl nói cái khổ tránh được thì nên tránh. Chỉ khi nó không tránh được, cách mình mang nó mới là chỗ mình còn tự do. Đây không phải kiểu cứ tích cực lên cho qua, vì ông thừa nhận cái đau là thật và không bảo ai giả vờ không đau.
Theo Frankl, ý nghĩa đến từ đâu?
Trong phần hai của cuốn sách, phần về liệu pháp ý nghĩa, Frankl nói ý nghĩa đến từ ba nguồn. Một là công việc mình làm ra. Hai là tình thương với một người hay một điều gì đó. Ba là thái độ can đảm mình chọn khi gặp cái khổ không tránh được.
Câu về khoảng trống giữa kích thích và phản ứng có phải của Frankl không?
Theo Quote Investigator năm 2018, câu này không có trong sách của Frankl dù hay được gán cho ông. Nó nổi tiếng nhờ Stephen Covey, và Covey nói ông không nhớ mình đọc nó ở đâu. Ý câu đó gần với Frankl, nhưng khi trích thì nên dùng đúng chữ của ông.
Nguồn
- Viktor E. Frankl, Man's Search for Meaning (Beacon Press; bản tiếng Đức 1946, bản tiếng Anh 1959)
- Quote Investigator (2018), về câu "Between stimulus and response there is a space"
